“Yunanistan’da mimari paralellikler: 19. yüzyıl geleneğinden 21. yüzyıl değişikliğine” Sergisi

30 Temmuz 2010 Cuma günü, Tophane’de yer alan ve İstanbul 2010 Avrupa Kültür Başkentliği’nin Sanat Limanı olarak anılan antrepolardan Antrepo No 5’te, İstanbul 2010 Ajansı ve Piraeus Bank Grup Kültür Vakfı tarafından “Yunanistan’da mimari paralellikler: 19. yüzyıl geleneğinden 21. yüzyıl değişikliğine” Sergisi açıldı. 19 Eylül 2010’a kadar sürecek olan sergi, Türk-Yunan mimarisine ilgi duyanları, kentin merkezinde bekliyor.

Sergi, tanınmış Yunan mimar Aristotelis Zahos’un (1871-1939) 100’den fazla fotoğrafını içerir. Benaki Müzesi’nin Yeni Yunan Mimarisi Arşivine ait olan fotoğrafları gerek mimar ve tarihçiler gerekse de uzman olmayanlar için büyük önem taşıyan, ebediyen kaybolmuş bir mimarinin fotoğraflara yansıyan belgeleri olduğu için seçilmişlerdir. Sergi, basit bir eski fotoğraf sergisi değildir; çünkü bunlarla birlikte gerek günümüzdeki toplum anlayışını ve kentsel alanın oluşumu bakımından meydana gelen çok büyük değişiklikleri, gerekse de Zahos’tan önceki devrelerin görüntülerini kapsamaktadır.

Sergiyi düzenleyen ve koordine eden mimar Yannis Kizis, bununla ilgili şunları yazar:”Zahos, bütün veya ayrıntılı detay olarak şehri, anıtı, çeşmeyi sanatsal bir niyeti olmadan görüntüler. Buna rağmen netice olarak tuhaf bir çekicilik belirir, çünkü hemen hemen daima tema içinde, iki dünya harbi arasındaki zaman zarfında Yunan toplumunun hayat şartlarını yansıtan simalar, davranışlar ve giyim-kuşam tarzı belirir. Kentsel görünüm devamlı olarak değişkenlik gösterir. Her devrin insanları onu değiştirir, yeniden biçimlendirir, onunla iftihar eder veya onu kıymetten düşürür. Aynı anda, kendilerinin biçimlendirdiği gerçek durumu ve sebep oldukları problemleri idrak etmekte zorluk çekerler. (…)

Sergilenen görsellerin uyumluluğu, Zahos’un fotoğraflarını çekmesinden yarım yüzyıllık zaman içinde, gerek mimarinin gerekse de evrensel toplum ortamının genel formasyonunu belirleyen tüm ana unsurları geri dönmemek üzere değiştiğini gösterir.”

“Mimari Paralellikler” ilk defa 2008 yılında, Zahos’un objektifine zengin tema veren Pilion bölgesi köylerinin altındaki, Tesalya’nın liman kenti olan Volos’ta sergilendi. Bu yerleşkeler, Osmanlı devri kentsel mimarisinin en seçkin örnekleri olan, Yunan tüccarların konakları idi. Yaratıcı ve müessir merkezi imparatorluğun başkenti olan bu mimari tarzı, Balkanlaşmış Küçük Asya’nın mimari karakterini de top yekün etkiledi. 2009 yılında Trakya’da, hemen hemen tabii ortamları içinde, ahşap bir böceklikte daha sonra da halen başka devirlerin atmosferini taşıyan yerleşme birimleri ve insan ahlakının bulunduğu Doğu Ege denizindeki Lesvos (Midilli) adasında yeniden sergilendi.

“İstanbul 2010″‘da “Mimari Paralellikler” sergisini yeniden görünce, tabii olarak güncel Türkiye’nin kentsel ve kent civarı bölgelerinin gelişme süreci ile Yunanistan’da meydana gelen mütekabil değişiklikleri kıyaslama isteği belirir.

Her iki ülke de birçok yüzyıl boyunca, şehir görünümü ve ev inşa tarzı tabii olarak müşterek karakterler taşıyan ortak bir mimari kültürünün etkisi altında yaşamışlardır. Üzerlerinde ahşap evlerin çıkmalarının belirdiği yüksek avlu duvarları bir sokaklar labirenti meydana getirirdi. Kavşak noktalarında kilise ya da camiler, çeşmeler ya da pazar yerleri endüstri öncesi toplumlarının temas ettikleri noktaları belirtirdi.

Anadolu üslubundaki şehir görünümünün kaybı, 20. yüzyılın gelişme süreci içinde 19. yüzyılın ince ruhlu kentsel çevre görünümünün feda edilmesi, bugün Türkiye’de de aynı ölçüde acı verici biçimde yaşanmaktadır. Yeni toplumsal anlayışlar, yabancılaşma ve yenileme ilkeleri empoze edilirken, birçok örf ve adet kaybolmuştur. Gençler eski fotoğrafları göz alıcı ve anlaşılmaz bir mekân olarak, en iyi durumda ise belirsiz bir romantizm duygusu ile algılamaktadır. Güncel bir Zahos’un yeniden Yunan dağ köylerinde esrarengiz çehreler görüntülemesi akıl dışı bir hareket olacaktır; Ara Güler’in bile bugün Zeyrek’teki ahşap evler arasında, çamurlu sokaklarda oynayan yalınayak çocuklar bulamayacağı gibi. Ancak ikisinin de eski fotoğrafları belki bizi tekrar düşünmeye sevk eder.

Siatista (Batı Makedonya)’dan zengin bir tüccar ailesinin oğlu olan Aristotelis Zahos Almanya’da mimarlık eğitimi gördü, on yedi yıl orada çalışarak yaşadı, ancak diplomasını alamadı. 1897 Osmanlı-Yunan harbine gönüllü asker olarak katılmak için eğitimine ara verdi. Bir baştan bir başa insanların eserlerini tanımak, resimlemek ve görüntülemek ve kendi mimarisi ile zenginleştirmek için 1906 yılında yerleşmek üzere Yunanistan’a döndü. Bizans ve halk mimarisinde Yunan karakterini aradı ve günümüzde mimari tarzının “eski geleneklere” dönmesinin öncüsü sayılır.

Piraeus Bank Grup’un Kültür Vakfı topluma yararlı, kâr amacı gütmeyen bir kurumdur. Amaçları Yunanistan’ın sanayi öncesi ve sanayileşme sürecindeki gelişmesini araştırmak ve teşhir etmektir. Piraeus Bank Grup’un Kültür Vakfı’na ait farklı temalar içeren müze grubu aşağıdaki müzeleri içerir: İpek Müzesi, Su Değirmeni Müzesi, Yunan Zeytin ve Zeytinyağı Müzesi, Lesvos Zeytinyağı Üretim Endüstrisi Müzesi, N. ve S. Tsalapatas Tuğla ve Kiremit Fabrikası Müzesi, Mermer Sanatı Müzesi, Stimfalia Doğal Çevre Müzesi.