Süregelen Mimari : Batı Avrupa Perspektifinden Türkiye’ye Bakış

MESUT TANYEL* Diplom-Ingenieur Architekt , Luxemburg

Mevcut Yapı Dokusunda Mimari Üretim Üzerine Karşılaştırmalı Bir Analiz (Örneklem Tabanlı Bir Değerlendirme)

Proje üretim süreçlerimizi Lüksemburg merkezli olarak sürdüren bir ofis olarak, Avrupa mimarlık pratiğinin merkezinde, mevcut yapı stokunu koruma ve dönüştürme felsefesiyle her gün doğrudan temas halindeyiz. Bu süreçte, ofisimiz bünyesinde birlikte çalıştığımız Türkiye kökenli mimar meslektaşlarımızın veya stajyerlerin çalışma pratiklerini, çizim alışkanlıklarını ve yaklaşımlarını yakından gözlemliyoruz.

Burada altını önemle çizmek gerekir ki; yapacağımız saptamalar soyut veya havada kalan birer genel yargı değildir. Bu metin, bizzat önümüzde duran ve Türkiye’deki eğitim/uygulama sisteminin içinden çıkmış profesyonellerin üretim biçimini, o büyük bütünün somut bir “kesiti” (örneklemi/Stichprobe) olarak ele alan yöntemsel ve karşılaştırmalı bir okumadır. Önümüzdeki bu pratik kesit, Türkiye’deki ana akım mimarlık dünyasının “mevcut yapıya yaklaşım” konusunda yaşadığı vizyon, kavram ve teknik ifade krizini adeta bir laboratuvar numunesi gibi netlikle gözler önüne sermektedir.

Almanya, Breidenbach kasabasında yer alan eski bir sirke fabrikasının butik otel projesine dönüştürülmeden önceki mevcut durumu. 130 yıllık tarihi geçmişe sahip ana kütleler ve süreç içerisinde yapıya dahil olmuş ardıl eklerin genel görünümü.

Dönüşüm projesinin ilk aşaması olarak tarafımızdan gerçekleştirilen analitik envanter ve rölöve çalışması. Mevcut yapı katmanlarının santimetre düzeyinde belgelenmesi süreci.

Kavramsal Sığlık: Rölöve Kavramının “Tarihi Eser” Parantezine Sıkıştırılması

Fransızca kökenli relevé (rölöve), kelime anlamı itibarıyla bir yapının mevcut fiziksel durumunun milimetrik olarak ölçülüp belgelenmesidir. Ancak elimizdeki çalışma kesitinde gördüğümüz refleks, bu kavramın Türkiye’de ne yazık ki sadece anıtlar veya restorasyon projeleri bağlamında algılandığını kanıtlar niteliktedir.

Yakın dönemde inşa edilmiş modern bir yapının işlevsel dönüşümü veya modernizasyonu söz konusu olduğunda, Türkiye’deki eğitim arka planından gelen tasarımcıların bu yapının “mevcut durum belgelemesini” (rölövesini) tasarımın analitik bir parçası olarak görmekte zorlandıkları üretim süreçlerinde kendisini gösteriyor. Mimarlığı sadece “boş arsaya sıfırdan bina çizmekten” ibaret sayan eksik bir eğitim sisteminin doğrudan yansıması, önümüzdeki bu canlı örneklemde açıkça okunmaktadır.

Yasal ve Bürokratik Pratikler: Türkiye’de Rölövenin Görünmeyen Tarihi – Kat Mülkiyeti gerçeği ve kaçak yapılar (gecekondu)

Oysa Türkiye’deki bu kavramsal daralmanın aksine, rölöve ve mevcut yapıyı belgeleme disiplini ülke pratiğinde aslında yeni bir olgu değildir. Türkiye’de herhangi bir dönüşüm ya da restorasyon kaygısı güdülmediği durumlarda bile, yasal süreçlerin işletilmesi için rölöve hayati bir araç olmuştur. Örneğin; kat mülkiyeti tapusu çıkarabilmek için, hiçbir mimari dönüşüm yapılmasa dahi, tüm binanın projesinin kesit ve cephelerine kadar güncel durum itibarıyla as-built (mevcut durum) olarak oluşturulması yasal bir zorunluluktur ve bu süreç özü itibarıyla tam bir rölöve çalışmasıdır.

Dahası, Türkiye’nin mevcut yapı envanterini çıkarma noktasında ciddi bir geçmişi vardır: 1992 yılından itibaren hayata geçirilen Yeminli Teknik Bürolar (YTB) sistemiyle, ülke genelindeki tüm kaçak yapıların envanteri çıkarılmış, rölöveleri vasıtasıyla bu yapılar kayıt altına alınmıştır. Bu bağlamda, rölöve disiplini Türkiye pratiklerinde en az 30-40 yıldır yasal ve bürokratik bir zorunluluk olarak harita mühendisleri ve mimarlar tarafından yürütülmektedir. Ancak sorun, bu yoğun bürokratik pratiğin hiçbir zaman “tasarımsal bir felsefeye” dönüşememiş olmasıdır.

İki Ekol Arasındaki Felsefi Uçurum: “Bauen im Bestand” ve Türkiye’deki Eylemsel Eksiklik

Bizim Lüksemburg’da ve genel olarak Orta Avrupa mimarlık ekolünde omurga olarak kabul ettiğimiz Mevcut Yapı Dokusunda Mimari Üretim (Bauen im Bestand) eylemi, incelediğimiz bu iş gücü kesitinin reflekslerinde pratik ve teorik olarak karşılık bulamamıştır.

Avrupa Pratiğinde (Ofisimizde uyguladığımız): Mevcut bina yaşayan, morfolojik bir organizmadır. Dönüşecek yapının etüdü yapılırken mevcut strüktür, yük transferleri, malzeme katmanları ve zamanın yapı üzerinde bıraktığı izler (deformasyonlar) analitik olarak işlenir. Tasarım, mevcut yapının bu hafızasıyla diyalog kurularak geliştirilir.

Önümüzdeki Örneklemde Gördüğümüz: Mevcut yapıya yaklaşım rasyonel değil, uçlardadır. Yapı ya dokunulmaz bir “tarihi eser” gibi şematik ele alınmakta ya da Türkiye’deki kentsel dönüşüm mantığıyla kolayca feda edilebilecek, yıkılıp yeniden yapılması (Abriss und Neubau) gereken sıradan bir kütle gibi fütursuzca bypass edilmektedir. Bu pratik kesitte, mevcut olanı yıkmadan, onunla hemzemin olarak dönüştürme felsefesinin getirdiği o esnek, hassas ve saygılı tasarım çizgisi tamamen eksiktir.

Sirke fabrikasına ait tarihi arşiv çizimleri. Mevcut dokunun tarihsel arka planını ve yapısal gelişim evrelerini anlamak adına tasarım sürecinde kullanılan temel analitik veriler.

Tescilli yapi olmamakla beraber cephenin özgünlügü sebebiyle anıtlar Kurulu’nun müdahalesi ,kararları ve yönlendirmeleri doğrultusunda geliştirilen mimari çözüm. Cephenin kentin tarihi silüetindeki yeri nedeniyle sadece ana kütlelerin korunduğu; sonradan eklenen bölümlerin ise yapıya zarar vermeden, şeffaf veya kontrast oluşturan çağdaş bir dille yeniden yorumlandığı tasarım önerisi.

Teknolojik Gelişim ve Paradoks: İleri Teknolojiden İlkel Çizim Tekniklerine Gerileme

Eylem ve kültür eksik olduğunda, o eylemi destekleyecek teknik dil ve araçlar da doğal olarak güdük kalmaktadır. Türkiye mimarlık ortamında, lazer tarayıcı (Laser scanning) gibi ileri teknolojik cihazlar aslında çok uzun zamandır, en az 30 yıldır eski eser belgeleme bağlamında sadece konunun uzmanı harita mühendisleri ve restoratörler tarafından aktif olarak kullanılmaktadır. Yani teknolojik araçların ülkeye girişi noktasında kronolojik bir geç kalmışlık yoktur.

Asıl Büyük Paradoks Şudur: Geçmişten beri var olan bu teknolojik altyapıya ve onlarca yıllık bürokratik rölöve pratiğine rağmen, bugün gelinen noktada proje üreten çağdaş mimarların birçoğuna yeniden temel çizim tekniklerinin öğretilmesine kadar varan vahim, geriletici olaylar önümüze çıkmaktadır.

Türkiye’de rölöve eğitimi, akademik ortamlarda hâlâ “eski bir konağın katlanir metre ve şerit metreyle ölçülmesi” düzeyinde sembolik bir ritüel olarak kaldığından, çağdaş belgeleme ve ifade tekniklerinin tasarım sürecine nasıl entegre edileceği bilinmemektedir. Oysa modern dünyada rölöve; lazer tarayıcılar, nokta bulutu (Point cloud) teknolojisi ve BIM (Yapı Bilgi Modelleme) entegrasyonu ile binanın yaşayan bir “dijital ikizini” çıkarma sürecidir. İncelediğimiz örneklemde bu teknolojilerin tasarım sürecinin organik bir parçası yapılmadığını, mevcut yapı analizlerinin statik ve derinlikten uzak kaldığını görüyoruz. Bu teknik yetersizlik, şantiye aşamasında geri dönülemez uygulama krizlerine ve ölçü uyumsuzluklarına davetiye çıkaran cinstendir.  Ayrıca 3B çizim programlarına sahip olmalarına rağmen aynı programla ısrarla 2B teknikle çizim yapıldığını bizzat görüyoruz.

Sonuç ve Değerlendirme

Lüksemburg’daki ofisimizde bizzat deneyimlediğimiz ve Türkiye mimarlık eğitiminin bir “kesiti” (numunesi) olan bu çalışma pratikleri, o alanda yetiştirilen profesyonellerin vizyon sınırlarını nesnel bir düzlemde bize net bir şekilde göstermektedir: Bir binanın rölövesini çıkarmak veya mevcut durumunu belgelemek, sadece mekanik bir veri toplama işi değil; o yapının strüktürünü, malzemesini ve ruhunu anlama, yani onunla insani ve entelektüel bir bağ kurma eylemidir.

Türkiye’deki mimarlık camiasının ve eğitim sisteminin, rölöveyi sadece arkeolojik bir arşivleme aracı ya da kat mülkiyeti için aşılması gereken bürokratik bir evrak yükü olarak görmekten vazgeçmesi gerekmektedir. İncelediğimiz bu canlı kesitin bize fısıldadığı gerçek nettir: Uluslararası standartlarda rekabet edebilecek mimarlar yetiştirmek için; mevcut yapı stokunu akılcı birer değer olarak görecek “Mevcut Yapı Dokusunda Mimari Üretim” felsefesini benimsemek ve bu felsefenin gerektirdiği çağdaş ifade tekniklerine hem akademik hem de pratik düzeyde acilen hakim olunmasını sağlamak zorunludur.

* MESUT TANYEL Hatay, Kırıkhan’da doğdu. Yükseköğrenimini 1985 yılında Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Mimarlık Fakültesi’nde tamamladı. Kariyerini serbest mimar olarak sürdüren Tanyel, 2019 yılına kadar Almanya’da, 2019 yılından itibaren ise Lüksemburg’da kurucusu olduğu mimarlık firması bünyesinde çalışmalarına devam etmektedir. Avrupa pratiğinde özellikle “Mevcut Yapı Dokusunda Mimari Üretim” (Bauen im Bestand) kapsamındaki dönüşüm, projelendirme, şantiye denetimi ve mimari danışmanlık süreçlerine odaklanmaktadır.