Fas Modern: Jean-François Zevaco’nun Mimarisi

Modernizmin Fas’ta uzun bir geçmişi vardır . Avrupa’ya yakınlığı ve Fransız Himayesi altındaki yapısı, hareketin mimari gelişmelerine ayak uydurmuştur. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonraki göreceli barış ortamı, bazı Avrupalı ​​mimarların yeni fikirler için bir merkez arayışına girmesiyle modernizmin rolünü daha da güçlendirmiştir. Bağımsız Fas’taki mimarlar, yeni bir ulusun altyapısını inşa etmekle görevlendirildikleri için modernizmi benimsemişlerdir. Fransız bir ailenin çocuğu olarak Fas’ta doğan mimar Jean-François Zevaco, bu biçimlendirici dönemlerde çalışarak modern mimarinin kendine özgü ifade edici bir versiyonunu geliştirmiştir.

Yirminci yüzyılın ortaları , Afrika’da doğrudan sömürgeciliğin sona ermesi ve 1956 ile 1964 yılları arasında 29 ülkenin özgürlüğüne kavuşmasıyla bağımsızlık dönemi olarak anılır. Yeni uluslar kurumlarını ve altyapılarını inşa ederken, yeni binalar için tercih edilen mimari dil olarak Modernizm’i benimsediler; bu, geçmişten bir kopuş ve parlak bir gelecek beklentisi anlamına geliyordu. Fas da farklı değildi. Ancak, kısmen Avrupa’ya yakınlığı nedeniyle, Afrika’nın kuzeybatı köşesinde yer alan ülke, 1956’daki bağımsızlığından öncesine dayanan Modernizm ile uzun bir tanışıklığa sahipti.

Mimar Jean-François Zevaco, Fransız Protektorası’nın kurulmasından sadece dört yıl sonra, 1916’da Fas’ın Kazablanka kentinde Fransız bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. 1937’de Paris’e taşınarak École Nationale Supérieure des Beaux-Arts’ta eğitim gördü ve eğitimini İkinci Dünya Savaşı sırasında Marsilya’da Eugène Beaudoin’ın stüdyosunda tamamladı. Ardından Kazablanka’ya dönerek, başlangıçta ailesinin evinin verandasında kendi ofisini kurdu. Villa Suissa, Villa Gilardi ve Villa Rosilio gibi kendine özgü çıkıntılı beyaz villalar tasarlayarak kısa sürede ünlendi.

Avrupa, İkinci Dünya Savaşı’nın derin etkilerinden sarsılırken, mimari deneyler Kazablanka’nın göreceli güvenliğinde bir yuva buldu . Böylece Modernizm, Avrupalı ​​mimarların oraya taşınması veya orada çalışmasıyla Afrika kıtasında erken bir iz bıraktı . Auguste Perret’nin betonarmedeki öncü çalışmalarından bazıları Kazablanka’daydı ve dünya çapında sonraki Modernistler için yolu açtı. Kendisi de bir Modernist olan Zevaco, bu yaratıcı ortamın bir parçasıydı. 1950’lerin başında, Uluslararası Modern Mimarlık Kongresi’nin (CIAM) yerel şubesi olan Fas Modern Mimarlar Grubu’na (GAMMA) katıldı . Grubu, meslektaşı mimar Michel Ecochard ile birlikte kurdular ve Zevaco, Elie Azagury ve Mourad Ben Embarek gibi GAMMA üyeleriyle çalışmaya devam etti.

Zevaco’nun on yıllardır süregelen mimarisi tamamen bağlamsal olarak tanımlanmıştır. İlk dönem eserleri, Modernist gelenekte yapılmış olsa da, Fas mimarisinden beslenen bir mekânsal duyarlılığı takip etmiştir. Kendi villası, geleneksel bir avlulu evin soyut bir yorumuydu. Kazablanka’daki İdrissi Okul Grubu gibi kamusal projelerde görüldüğü gibi, iklime de saygı gösterilmiş ve doğal manzara, fiziksel veya biçimsel olarak bina tasarımına dahil edilmiştir.

Heykelsi kalite ve ham beton kullanımı, Zevaco’nun çalışmalarının çoğunun belki de en çarpıcı unsurlarıydı. 1951-1960 yılları arasında tasarlanan Tit Mellil Rehabilitasyon Merkezi bunun tipik bir örneğidir. Kazablanka’nın hemen dışında , tepelik bir arazide yer alan merkezin ana formu, belirgin, bağımsız yürüyüş yolları ve yerden yükseliyormuş gibi görünen köşeli hacimlerle yerden yükseltilmiştir. Uzaktan bakıldığında merkez, kayalık arazinin bir uzantısı gibi görünür. Bunu pekiştirmek istercesine, binanın kaide seviyesi araziden toplanan kaba yontulmuş taşlardan inşa edilmiştir.

1960 yılında, Fas’ın bağımsızlığından birkaç yıl sonra, yıkıcı bir deprem Agadir şehrini vurdu . Bu trajedi yüksek bir can kaybına ve şehrin binalarının çoğunun hasar görmesine veya yıkılmasına neden oldu. Bunu izleyen yeniden inşa programı birçok Faslı ve uluslararası mimarı harekete geçirerek Modernizm’i , hatta Brutalizm’i şehrin ana mimari dili olarak pekiştirdi. Zevaco, Merkez Postane binası ve Souss-Al Alima Koleji de dahil olmak üzere şehre katkılarda bulundu . İlki, kentsel bir bloğu kaplayan resmi bir kasaba meydanında yer almaktadır. Heykelsi kalite, katmanlı bir uçurum yüzü gibi yarıklar ve çıkıntılara sahip hafif eğimli duvarlarda görülebilir. Kolej binası bir manzaraya oturur ve Tit Mellil Merkezi gibi, yere hafifçe değen dış merdivenler ve yürüyüş yollarıyla yerden yükseltilmiştir.

Fas’ın başka bir yerinde , Jean-François Zevaco’nun en tanınmış projelerinden biri Sidi Harazem Termal Kaplıcası’dır . Fes şehrinin dışındaki bir tepede yer alan bu yapı, bağımsızlıktan sonraki ilk önemli modernist yapılardan biriydi ve yerel turistlere yönelik bir kamu binası olarak değer görmektedir. Kompleks, Roma döneminden beri ziyaret edilen bir doğal kaynakta yer almaktadır. 14. yüzyılda, Sufi ilahiyatçı Sidi Harazem’e adanmış bir türbe yakınlarda inşa edilmiştir.

Termal kaplıca, dairesel bir gölgelikli dairesel bir havuz, hamamlar içeren bir bina, çok katlı bir otel binası, bir dizi avlulu bungalov ve kapalı bir pazardan oluşmaktadır. Peyzaj ve mimari, Zevaco’nun çalışmalarında olduğu gibi bütünleşmiştir. Patikalar ve dış merdivenler, dış mekanları çerçeveleyen ve ziyaretçilere rehberlik eden gölgelikler ve beton kirişlerle tamamlanmaktadır. Ana otel binası, işaretli betondan açılı pilotiler üzerinde yükseltilmiş ve dış merdiven halatlarla asılıdır.

Sidi Harazem Termal Kaplıcası, Fas ve yurtdışından gelen ziyaretçilerin beğenisini kazanarak onlarca yıl boyunca popülerliğini korudu . Sonraki yıllarda bakımsız kaldı ve bilinçsizce yapılan iyileştirme girişimleri, orijinal tasarıma aykırıydı. Aziza Chaouni Projects, 2017 yılında Getty Vakfı’ndan kompleksi orijinal ihtişamına kavuşturmak için hibe aldı. Zevaco’nun, kompleksi tepenin üzerinde yükselen ve yatay olarak yayılan bir şekilde gösteren ilham verici çizimleri, sahiplerini restorasyon projesini desteklemeye ikna etti.

Zevaco ve diğerlerinin Fas’taki Modern Hareket mimarisinin belirgin kalitesi ve önemine rağmen , bu eserleri korumak zorlu bir süreç olmuştur. Bağımsızlık öncesi döneme ait yapılar değer kazanırken, bağımsızlık sonrası dönemdeki eserler için aynı şey söylenemez. Memoire des Architectes Modernes Marocains (veya eski mimarlar kolektifi GAMMA’ya bir gönderme olarak “MAMMA”) adlı bir grup, dokümantasyon ve tanıtım programları aracılığıyla bu durumu değiştirmeye çalışmaktadır.

Bu makale, ArchDaily’nin ” Afrika’da Modernizmi Yeniden Keşfetmek ” adlı serisinin bir parçasıdır . Afrika’daki Modern Hareket’e ait birçok yapı, yüksek mimari kaliteye sahiptir. Onlarca yıllık ve tarihsel öneme sahip olmalarına rağmen, uluslararası tartışmalarda ancak yakın zamanda ilgi görmeye başladılar. Bu seri, bu zengin tarihi inceliyor. 

Kaynak: Arch Daily