Maku Kenti

Coğrafya

Maku kenti, İran’ın kuzeybatısında Azerbaycan ( batı Azerbaycan ilindedir ) sınırında yer alan illerinden birisidir. Kuzeyinde Karasu ve Türkiye sınırları, doğuda Aras nehri ve Azerbaycan eyaleti, batı Türkiye Cumhuriyeti ve güneyde Khoy kentine komşudur.

Kent bir ova üzerine kurulmuştur ve Zengmar bu kenti Kuzey ve Güney olarak ikiye böler. Kentin güney bölümü Sepet dağındadır ve köhneleşmiş durumdadır. Buna karşın kuzey tarafı tamamen gelişmiş ve modernleşmiş durumdadır. 202.939 nüfusu olan bir kenttir.

Bu kent doğa olarak kendine özgün bir yapıya sahiptir. Kuzey ve güneyinde dağlardan, doğu ve batısında ovadan ( Dersi Kale ve Çay basar Ovası ) oluşuyor yani kent 2 dağ ve 2 ova arasındadır. Dağlarda bir büyük kaya mevcuttur. Adı Sarı Ghaya olan bu dağda yer alan bu büyük bir duvarın adı ayırıcı duvar anlamına gelen Codakhiyedir.

Tarihçe

Urartu ya da Khalitler dönemlerinde yerleşimler başlamıştır. Ancak Senger köyünde ( Maku ve Bazergan arasında), Çirkendi Yayla köyünde, Çaybasar ve Siyah Deliktaş Çeşmesi ve Şediaras, Beldeşt kenarında çivi yazılarına da rastlanmıştır. Bu, alman arkeologlar tarafından Bazergan ve Karabestam çevresindeki kazılarda bulunmuştur. Rus sanat tarihçisi B.B. Piotrovsky ve ermeni Musa Khorn civarda buldukları sikkelerinde Urartular döneminden bir kalıntı olduğunu ortaya koymuştur. Urartulara ait olan önemli bir kent olan Rosa, Karabestam kentine oldukça yakındır ve bu sanat tarihçilerin iddiasını güçlendirmektedir. Urartu döneminden sonra bu bölge ve Urartuların sahip olduğu diğer topraklar Ermeniler tarafından alındı. Bölgedeki kiliseler Ermeni dönemine aittir. Özellikle Tatavus Kilisesi ve Artazya Kenti harabeleri, Artez Varaşkavan, Dambat Nahiyesi ve Armavir Aras nehrinin kenarı Ermenilerin eline geçti.

694 Şems yılında Esghaf Zakarya ve kardeşi Petris siyasi ve dini olarak Arpaz hükümetini ele aldı ve çok büyük paralar harcayarak Maku Kalesini inşa ettiler. Bununla birlikte yollarda kervansaraya ve köprüler yaptılar. Böylelikle bu yol ticari ve stratejik bir önem kazanmıştır.

Ermeni hükümdarları Artaz 100 yıl Maku kalesi çok sağlam olduğundan orada hükümlerini sürdürmüşlerdir. Kim orayı fethetmek istediyse de burayı geri vermek zorunda kalmış hatta Timurleng bile burayı elde edememiştir. Esghaf Zakarya değişik kemerlerle Zengmar nehri üzerinde 4 adet köprü yapmıştır.

785 Şems yılında, Timur’dan sonra Karakoyunlular ele geçirmiştir. Karakoyunlular kendi içlerinde sürekli çatışmalar vardı. Ta ki Safevi Döneminde Şah İsmail birkaç savaş sonunda, Mirza Murat Sultan ve Mirza Alven Akkoyunlu döneminde onları ortadan kaldırdı ve Safevi dönemine geçişi başlattı. İsmail Şah çok genç olduğu için, Sultan Selim burayı büyük Cerrar ordusu ve ateş silahları ile burayı ele geçirdi. Bu olaydan sonra Şah İsmail hiçbir zaman gülmemiştir.

Yazıtlarda yer aldığına göre Şah Abbas döneminde Maku kalesi yok edildi. Safevilerden sonra Zen ve Bayat kabilelerinin içinde bulunduğu Gacar hükümeti bu topraklarda yaşamıştır.

Maku İsminin Ortaya Çıkışı

Ermenilerin söylemine göre Maku aslında Maki ya da Meki yani koyunların bulunduğu yer anlamına gelmektedir. Bir diğer rivayette, Yakut Hamu’nun söylediğine göre de Maku, Zerdüşti din adamlarının yaşadığı yer Mengüç’ten gelmektedir ve zamanla Maku olmuştur. Artaz, Şavarşan ve Kubban Kaleside söyleniyor.

Rus araştırmacı Minorosky Mah (Ay) ve Kuh (Dağ) kelimelerinden türemiştir. Bir diğer rivayete göre Mat’ların dağı anlamında, Matku olabilir.

Maku Kentindeki Arkeolojik Kalıntılar

1- Thaddeus Kilisesi / Kara Kilise Köyünde Kara Çağlayan Mahallesinde

2- Halil Abat Tepesi 300m. Yüksekliğinde

3- Büyük kilisenin Saint Aspensen, Şam Ersnar Deresi kıyısında

4- Taş Tapınağı / Zanganeh ovasında Şodi Köyünde

5- Sur duvarları ve burçlar ve yazıtları / Sarıkhgiye, Maku kayalarında

6- Ermeni Kiliselerin kalıntıları / değişik köylerde

7- Dambat Şehri Kalıntıları
8- Gezlu harabeleri / Mahnad Köyünde
9- Karakoyunlu Kalesi Kalıntıları / Gazelce köyünde
10- Ararat Çevresinde koridorlar ve yer altı mağaraları
11- Bestam Çaypara köyünde Rosa kenti ya da Cem Khor Kalesi
12- Çirekendi Çaypara köyünde Taş Oda
13- Ovacık Köyünde Pir Ahmet Kendi Kümbeti
14- Maku yakınlarında Beşgüz köprüsü
15- Gazeldağ Köyünde Seguş Harabeleri
16- Diktaş köyünde taş odası
17- Zorzor Kilisesi / Baron Köyünde

18- Ghıye Köyü Eteğinde Diminken Dönemine ait olan diri

19- Senger köyünde taş oda

20- Maku kentinin kuzeyinde Meryem Ana Kilisesi

21- Maku Hastanesinde muhteşem bir bina Kolah Ferengi

22- Bahcecuk Sarayı

Cogh Bahçe Sarayının Görünüşü

Maku’nun 6 km. bir kasabada aynı adda geçen Timur Paşahan zamanında yapımı başlamıştır ve oğlu Murteza Goli Khan ikbal Sultanı (Maku hükümdarı ) zamanında bitmiştir. Burası hükümdarın yazlık sarayıdır. Cuk Ermeni dilinde köy demektir. Bu binada İran, Rus ve Avrupalı mimar ve mühendisler beraber çalışmıştır. Söz konusu yapı doğu ve batı sorumlu bir heyetin varlığı söz konusuydu. Alçı işleri ünlü bir İran ustası tarafından yapılmış yüksek kalitededir. Aynekari olarak adlandırılan ayna işleri yine aynı yüksek kaliteye sahiptir. Konağın en üstü kısmında yer alan çiçeklik ve heykellerin çevresinde bu aynekarileri görebiliriz. Sütun ve çiçeklikler granittir ve yüksek kaliteye sahiptir. İlk gramofon bu sarayda konuldu(çapı 60cm ve ayak kısmı 100cm idi ) . Perdeler altın işlemeli idi. Mobilyalar eşsiz nitelikteydi. Özellikle bolca yatak vardı ve bu yataklarda kuğu tüyü kullanılmıştı. Her salon değişik bir renkteydi. Salonların tavanlarında freskler yer alıyordu. Kristal avizeler ve özel porselenler vardı. Bahçesinde özel çiçekler, meyve ağaçları, süs havuzları vb. peyzaj düzenlemeleri mevcuttu. Görenleri hayallerindeki güzelliklere götürebilecek nitelikteydi.

Kaynak : https://dezit.com/news_item.asp?NewsID=330#SendComment
https://www.makucity.com/pages/maku.htm
Fotoğraf Kaynak : İnternet Maku Kenti Genel Taramaları
Çeviri: Dr. Mona PAŞAPUR (Y. Mimar / Şehir Plancı – Muğla Üniversitesi )