Cezaevi Mimarîsi ve 19 Aralık…

Tarih boyu cezaevlerinin nasıl olması gerektiği ile ilgili tartışmalar yaşanmış, kimi zaman en güvenlikli, kimi zaman en insanî mimarî tasarımlar aranmış, ancak hala herhangi kesin doğru bir sonuca varılamamıştır. Tabii doğru bir sonuç olup olmadığı da ayrı bir tartışma konusudur. Tüm bu tartışmalar süredursun, biz de bu soruları kendimize tekrardan sormamızı sağlayacak bir yazıyı sizlerle paylaşıyoruz. BBC News’te yayınlanmış olan ve cezaevi tiplerini hızlıca özetleyen bu yazının devamında ise, Türkiye’deki cezaevi sürecine dair bir çalışmayı da değerlendirmenize sunuyoruz.

mimdap

Ağır, çok büyük insan yoğunluğunu zapt eden ‘Titan’ cezaevleri, halen pek çok tartışmaya sebebiyet veriyor. Buna karşın, bir cezaevi tasarlamanın ‘doğru’ yolu var mıdır?

Bir cezaevi düşünüldüğünde ilk akla gelen Viktoryen tipi cezaevleridir. Bağıra çağıra mahkûmları kapı içerisinde kapının olduğu, taştan, pis, küçük odalara doğru sürükleyen gardiyanların bulunduğu, Gotik mekânlardır buralar.

Bu stereotip, pek çok cezaevi reformcusu tarafından sonlandırılmak istenir. Bu tip cezaevleri, günümüzde, 19 yüzyıl geleneğiyle, daha sıcak, daha arkadaş canlısı bir kurum haline dönüştürülmeye çalışıldı. Böylelikle şiddetin azaldığı, Viktoryen stile daha az benzeyen mekânlar yaratılmaya başlandı.

3 Tip Cezaevi

Gelecek neslin cezaevleri, Titan diye tabir edeceğimiz, devasa büyüklükte ve her tür teknolojik alet, edevatla doldurulmuş binalar olacak gibi duruyor. Tüm bu yeni teknolojiye rağmen, bu süper cezaeviler, her zaman Viktoryen stilden kalan mirasları da anımsatmaya da devam edecekler.

Bu yeni, yaklaşık 2500 kişilik tutukevleri için Lord Carter’ın raporunda belirtmiş olduğu, çeşitli prensipler belirlenmektedir.

Bugünkü sistemin “eşsiz bir izleme metodunu” gerekli kıldığı söylenmektedir.

Böyle bir talep, İngiltere’nin 19. yy’daki cezaevi deneyimlerinden bugüne kadar yaşamış olduğu çok önemli dönüm noktalarını hatırlamayı gerektirir.

“Sonuç olarak, bilinçli ve uzun yıllardır varlığını sürdürmekte olan bir ülke, otomatik olarak gücü kullanır hale gelir. Bu sebeple, olayları düzene sokabilmek için, bir tür gizlice izleme yöntemi, etkileri itibariyle gereklidir. Bu izleme metodu tam bir devamlılık arz etmese bile, gücün daha etkili kullanımını sağlar ve yarattığı izlenme hissi ile sürekli bir denetimi gereksiz hale getirir.”

Bu eleştiri, İngiltere’nin muhalif kanadı olan “CCTV topluluğu”ndan gelmiş. Aslında, Fransız felsefeci Michel Foucault’nun jeremy Bentham’ın, İngiltere cezaevi sisteminin en önemli belirleyicisi olan Panopticon cezaevine yapmış olduğu saldırı bu eleştirinin de kaynağını oluşturur.

Panopticon Cezaevi

Panopticon cezaevindeki herkes izlendiği hissi içerisindedir. Tüm tutuklular, her saniyelerinin izlendiği fikrine sahiplerdir.

Gözlem merkezi, daire şeklindeki bir bina içerisinde ve iç mekânı dışarıdaki tutuklular tarafından görülmeyecek gibi karartılmış bir biçimde tasarlanmıştır. Gardiyanlar, her hücrenin içerisini görebilecekleri şekilde bu gözlem merkezinde konumlanmışlardır. Herhangi bir istenmeyen davranışın fark edildiği anda, spot tutmak suretiyle şüphelendikleri hücreyi iyice gözlemleyebilirler.

Prof. Mimar Philip Steadman konuyla ilgili şunları söylemektedir: “Bu cezaevi sisteminin en temel prensibi, her şeyin gören bir gözün bulunduğu hissini yaratmak, böylece tüm tutukluların gündüz ve gece izlendikleri hissine kapılmalarını sağlamaktır. Aslında, her an böylesi bir gözlem yapabilme imkânı mevcut değildir. Ancak, her an her tutuklunun gözlemleniyor olma ihtimali bulunmaktadır.”

Aslında bu tip cezaevleri tasarlanırken İngiltere, “hilebazları dürüst insanlara çeviren bir makine” ortaya çıkarmaya, bu makineyle en cani katilleri bile, pek de yüksek meblağlarda paralar ödemeden, nasıl değiştirdiğini göstermeyi amaçlamıştı.

Ancak, pratik ve siyasî karşı çıkışlar, Bentham’ın Panopticon cezaevinin sonunu getirdi. İngiltere, 1842 yılındaki Pentonville cezaevlerine kadar yeni bir tip yaratamadı.

Petonville tipi Cezaevi

Pentonville tipi cezaevi, Philadelphia’da hayata geçirildi. Pentonville tipi bu cezaevleri bir tür devrim niteliğindeydi. Radyokonsentrik biçimde tasarlanan bu cezaevlerinde, gardiyanlar devriye gezmedikleri sürece hücrelerin içini göremiyorlardı.

Bu cezaevi çeşidi, “ayrık sistem”i beraberinde getirmişti. Böylelikle, her tutuklu günün büyük bölümünde yalnız bir hayat yaşıyordu. İnsanlar arasındaki iletişim oldukça azalmıştı.

Bu tip cezaevleri, eskisine göre daha fazla teknolojik materyale sahipti: merkezî ısıtma, vantilatörler hatta belli bir süre sonra kaldırılan kişisel tuvaletler bile buralarda mevcuttu. Bu yeni cezaevi sistemi, Viktoryan tipten sonra en çok kullanılanlardan biri oldu ve bir anlamda titan tipinin gelişinin habercisiydi.

Titan tipi Cezaevi

Eski bir gardiyan ve cezaevi yöneticisi olan Roger Outram, eski tip Viktoryan hapishane tasarımının, modern modüler cezaevlerine kıyasla, düzeni korumak konusunda daha avantajlı bir mimarîsi olduğunu söylüyor:

“Bu tip tasarımda tam ortada durarak binanın tepesinden tabanına kadar ne olup bittiğini görebilirsiniz. Gözcülük için tek bir adam bile yeterlidir. Ancak içeriye tek bir köşe koyduğunuz an gözlemek için bir kişi daha fazlaya ihtiyacınız olur. Eski tip tasarımda ‘hapishane’ hissi daha fazla vardır. Yeni cezaevlerinde bunu görebildiğimizi söyleyemem.”

Eski Pentonville yöneticisi Robert Duncan da, eski tip Viktoryen cezaevlerinin mahkûmlarla gardiyanlar arasında daha güvenli bir ilişki kurabildiğini iddia edenlerden:

“Açık bir planı olduğundan daha samimi bir ortamı vardır. Gardiyanlar kendilerini güvende hissederler. Düdük sesini her yerden duyabilirsiniz. Mahkûmlara ulaşmanız daha kolaydır.”

Cezaevi Mimarîsi (Prison Architecture) kitabının yazarı mimar Leslie Fairweather’a göreyse, Viktoryen tarzda geniş cezaevleri pek de iyi bir fikir değil:

“Artık işler değişti. Mahkûmları daha ufak gruplar halinde toplayıp, tasarıma koridorlar eklemek gerekiyor. Çok sayıda mahkûmu tek ve büyük bir cezaevinde tutmak pek de mantıklı değil.”

Merkezî sistemli cezaevleri bir yüzyıl boyunca kullanıldıktan sonra, diğer tipte cezaevleri de kullanılmaya başlandı. 1693 yılında Suffolk’taki Blundeston’ın inşasıyla İngilizler ilk kez T şeklindeki cezaevlerini kullanmış oldular.

90’larda Amerika’da üç yeni tip cezaevi inşa edildi: Lancaster Farms, Doncaster ve Woodhill.

Bu cezaevlerinde üçgensi bir yapı hâkimdi. Üç duvardan bir tanesi, içeri daha fazla ışığın girebilmesi amacıyla camdan yapılıyordu.

Amerikalı kriminolojist Norman johnston, bu tasarımın işe yaradığı görüşünde: “Gardiyanlar mahkûmlarla yüz yüze ilişkiye girebiliyorlardı. Bu da önemli bir gelişmeydi. Böylece cezaevinde işlenen suçların önüne geçilmiş oldu.”

3 tipin karşılaştırması

Ancak Outram’a göre, bir tasarımın iyi olması, onu kullanacaklarla, kullanım amacına göre değişiyor:

“Eğer düzeni sağlamak ve gardiyan sayısını en aza indirmek istiyorsanız Viktoryan tipte cezaevi uygundur. Ancak mahremiyete ve özel alanlara ihtiyaç duyuyorsanız Viktoryan tip işe yaramayacaktır.” diyor Outram.

Cezaevleri oldum olası zamanının politik görüşlerini yansıtmıştır. Newgate ayaklanmaların sık yaşandığı bir dönemde hâkimdi, Bentham’ın Panoptikon’u mantıksallığı önde tutmak amacındaydı, Pentonville tasarımı ise daha ahlakî bir yaklaşım sunuyordu.

19. yüzyıl ve 21. yüzyıl cezaevi tasarımının ortak tek noktası, masrafları en aza indirgeme çabasıdır. Şu ana kadar herhangi bir tasarımın bu amaca ulaştığını söylemek ise zordur.

Kaynak: BBC News

Türkiye’de değişen cezaevi mimarî süreci

Bilindiği gibi 1990 ların sonunda Türkiye’de cezaevi konusu daha çok tartışılır olmuştur. Devletin yeniden organize edildiği bu süreçte temel değişimlerden bir bölümü hukuk alanında ve infaz rejiminde gerçekleştirilmiştir. Terör suçu diye bir kavram geliştirilmeye başlanmış ve bu suçlular için ayrı bir cezaevi tarif edilmeye başlanmıştır. 1996 da Eskişehir Cezaevi bir dönüşüme uğramış ve terör suçluları için hazırlanan hücreler basına tanıtılmış fakat kamuoyundan çok büyük tepkiler almasının sonucunda bu örnek geliştirilmemiştir. mimdap Devamı için tıklayın >>