Bir Mimar, Belediye Başkanı, Oda Yöneticisi ve bir Cami

Birbirinden kötü taklit camilerin üstelik, hayatı boyunca aynı camiden iki tane yapmamış bir mimarın  Mimar Sinan’ın isminin de kullanılmasıyla yaygınlaştığı bir dönemde bir Türk Mimarının, Mimarlar Odası Şube başkanı ve Genel Sekreterinin, Ankara’ya büyük kazanımlar sağlayan bir Belediye Başkanının Vedat Dalokay’ın, Ankara’da yapmasına izin verilmeyen buna karşılık Pakistan’da İslamabad kentinde inşa ettiği bir camiye örnek olarak yer veriyoruz.

Vedat Dalokay ve Ankara’ya kazandırdıkları:
“Vedat Dalokay, 1973 Yerel Seçimlerinde Ankaralı seçmenlerin %62’sinin oyunu alarak CHP’den Belediye Başkanı oldu, bu görevi 1977yılına kadar sürdürdü. Ankara ulaşımını kavşaklar yoluyla düzenlemesi nedeniyle kendisine “göbekçi Dalokay” denildi. Sıhhiye’deki “Hitit Güneşi Anıtı ve Lozan Meydanı” Dalokay’ın başkanlık döneminde yapıldı. Altınpark, Abdi İpekçi, Kuğulu ve Seğmenler Parkları onun başkanlığı döneminde yapıldı; Uydukent, Batıkent projeleri hazırlandı.” (Vikipedia.)
Günümüz Ankara’sının kente büyük zararlar veren devasal altgeçitlerini anımsayınca bu göbeklerin hem ne kadar işlevsel hem de ne kadar kente saygılı olduklarını bir kez daha anlıyoruz.
Hitit güneşi anıtı  kentin ruhunu en iyi yansıtmasıyla, evrensel mesajı ile kenti bir dünya kentine nasıl dönüştürdüğü ayrıca anımsanması gereken bir konudur.  Altınpark, Abdi İpekçi, Kuğulu, Seğmenler parkları her şeye rağmen bozulamayan, kentin yüz aklarıdır.
Mimar Vedat Dalokay
“Dalokay, bir çok proje yarışmasında ödüller almış bir mimardır. Katıldığı çeşitli uluslararası proje yarışmalarında birincilik almıştır. Bu yarışmalar: İslamabad Kral Faysal Camii (Pakistan, 1970), Cidde İslam Kalkınma Bankası Genel Merkezi (Suudi Arabistan, 1980),Başbakanlık Kompleksi (Pakistan, 1984), İstanbul Taksim Alanı (1987), Pakistan Ulusal Anıtı (1977) proje yarışmalarında birincilik kazandı. Ankara Kocatepe Camii için yaptığı projenin gerçekleştirilmesi ise mümkün olmadı. Bu yapının temelleri dahi atılmışken, geleneksel cami imgesine ters düştüğünü iddia edenlerin baskısıyla uygulanmadı; yapı değiştirilerek Osmanlı camisi özelliklerini taşıyan bugünkü camii inşa edildi. ” (Vikipedia)
Vazgeçilen Tasarım
“Vedat Dalokay tarafından yapılan, son derece modern ve yenilikçi bir yapı olan ilk cami tasarımı geleneksel çevrelerce çok tepki toplayınca, daha geleneksel stilde olan (ve büyük ölçüde İstanbul’daki Sultanahmet Camii’ni örnek alan) bugünkü yapı tasarlandı. Vedat Dalokay’ın tasarımı tamamlanabilmiş olsaydı, bugün Kocatepe’ye dünyanın en ünlü camilerinden biri olan ve yine Vedat Dalokay tarafından tasarlanan Pakistan’daki Faysal Camii’ne benzer bir yapı inşa edilmiş olacaktı. Zira, söz konusu yapı Dalokay’ın Kocatepe Camii tasarımının değiştirilmiş bir örneğidir ve bugün modern İslam mimarisinin en önemli eserlerinden biri olarak kabul edilmektedir.” (Vikipedia)

Vedat Dalokay ve İslamabad Camii
İslamabad camii, tasarımında Vedat Dalokay bir küpten yola çıkar, bu küpün köşelerinin birleşmesiyle caminin üç boyutlu gridi oluşur. Bu geometrik kurgu içinde, küpün rijitliğinin aksine serbestçe gelişen mekan özellikleri yapının genel kurgusunu oluşturur.

Faysal Camii günümüzde dünya cami mimarisinin başyapıtlarından birisi olarak gösterilmektedir. Ankara’nın Kocatepe camii ise geçmişe öykünen bir yapı.

Zaman içinde Cami ve Mimarisi

Cami mimarisinin gelişimi nasıl oldu? İlk camiler nasıldı? Dünya’da hangi cami mimari gelenekleri var?

Zaman ve mekanda bir caminin mimarisinin gelişimini anlamak, aynı zamanda onu ortaya koyan toplumların kültürlerinin, geleneklerinin de anlaşılmasını gerektirir. Mimarların mesleki becerilerini en üst düzeyde gerçekleştirmeye çalıştıkları bu kutsal mekanlar geçmişte, aynı zamanda güzel  sanatların da zirvelerini oluştururlar.

İslamiyet öncesinde de dini mimari, Roma’da Pantheon, Atina’da Parthenon, İstanbul’da Ayasofya gibi mimari başyapıların ortaya çıkmasını sağlamıştı. İslamiyette cami, başlangıçta, Mescid-e-Kuba’da olduğu gibi fonksiyonel gereksinimlerle sınırlı bir şekilde başlamıştı. Ahşap, çamur, yapraklar kullanılarak inşa edilen bu ilk cami, kısmen gölgeli bir avlu ve bir kapıdan oluşmaktaydı. Bu fonksiyonel kurgu çok uzun zaman devam etti.

Düz çatılı hipositil yapılar, zamanla sanatlar da cami mimarisine dahil oldu. Hat, geometri ve doğa motiflerini kullanan süsleme sanatları cami mimarisine dahil olarak gelişti.  Emeviler döneminde dünyaya yayılan İslam, yerel geleneklerle etkileşime girerek farklı mimarilerin ortaya çıkmasını sağladı. Böylece: Erken Arap Tarzı (düz hipositil çatı), Eyvanlı hipositil ve kubbeli İran cami gelenekleri, Merkez planlı Osmanlı Türk gelenekleri, Hindistan’da Babür imparatorluğu ve İspanya’da İspanyol-arap mimari gelenekleri cami mimarisinin çeşitlenmesini ve zenginleşmesini sağladı. Ayasofya etkisinde ve Sinan döneminde gelişen Klasik dönem Osmanlı mimarisi, Türk Baroğu ve Neoklasik üslubu etkisinde farklılaşsa da yüzyıllar içinde Sinanın geliştirdiği merkez planlı yapı hakim oldu. Ancak Emeviler’den itibaren Cami, daha önce yapılan başka tapınaklarda olduğu gibi bir rekabet ve güç gösterisi aracına dönüştü. Örneğin Osmanlı’da Sultan tarafından yaptırılan camiler 4 veya çok istisnai olarak 6 minareli olurken, ailenin diğer fertleri tarafından yaptırılanlar bir ya da iki minareli oldu. Vezir camileri ise tek minareliydi. Minarelerin çokluğu ise farklı yönlere minareden ezan okuma zorunluluğundan kaynaklanmaktaydı ve işlevsel nedenleri vardı. Günümüzde hoparlörlerden ötürü bu işlevsel neden kaybolmuş olmasına rağmen çok sayıda minaresi olan camilerin yapımına devam edilmektedir.

Cami sadece bir ibadet yeri değil aynı zamanda sosyal hayatın da vazgeçilmez bir parçasıydı. Eğitim, konaklama, yıkanma, yemek yeme, fakirlere yardımcı olma gibi fonksiyonlar camilerin etrafında oluşan külliyelerle gerçekleştirildi.

Kaynak:İslamabad Mosque-Vikipedia