Seddülbahir Kalesi, Çanakkale Boğazı’nın güney girişinde, Gelibolu Yarımadası’nın Avrupa yakasında yer almaktadır. Osmanlı Sultanı IV. Mehmet’in annesi Hatice Turhan Sultan tarafından 17. yüzyılın ortalarında inşa edilen Seddülbahir, yani “Deniz Duvarı”, Ege Denizi’ni Osmanlı İmparatorluğu’nun başkenti İstanbul’a bağlayan stratejik su yolunu koruyordu. Şiddetli kıyı erozyonuna ve sayısız depreme rağmen, kale ve bitişiğindeki köy 20. yüzyılın başlarına kadar nispeten sağlam kalmıştır. Her ikisi de I. Dünya Savaşı’nda Gelibolu harekatı sırasında Müttefik Kuvvetler tarafından ağır bombardımana maruz kalmıştır. Taş kulelerin ve duvarların çoğu ve iç yapılarının büyük bir kısmı ağır hasar görmüş olsa da, kale 1997 yılına kadar Türk askeri karakolu olarak kullanılmaya devam etmiştir. Bu tarihte Seddülbahir’in belgelendirilmesi, restorasyonu ve yeniden kullanım süreci başlamıştır.
© Egemen Karakaya
Mimarlar, mühendisler, mimarlık tarihçileri, arşivciler, sözlü tarihçiler, restorasyon uzmanları, müzeciler ve peyzaj tasarımcılarından oluşan disiplinler arası bir ekip, üniversiteler ve çeşitli devlet bakanlıklarıyla iş birliği içinde, 25 yıl süren kapsamlı arşivsel, arkeolojik, koruma, restorasyon ve jeodezik araştırmalar yürüterek Seddülbahir Kalesi’ni 18 Mart 2023’te halka açtı.
© Egemen Karakaya
Bugün Gelibolu Yarımadası, birçok ülkeden I. Dünya Savaşı şehitlerini anmak için bakımlı mezarlıklar ve bozulmamış anıtlarla dolu, huzurlu bir manzaraya sahip bir milli parktır. Yarımadada, orada yapılan savaşların şiddetli yıkımını hatırlatan çok az şey kalmıştır. Seddülbahir Kalesi’ndeki restorasyon sürecindeki temel kavram, I. Dünya Savaşı’nın yıkımının anısını korumak ve barış üzerine düşünmek için bir alan yaratmaktı. Kalenin Batı ve Güney Kuleleri gibi bazı unsurları harabe olarak korunmuş ve savaşın binalar ve manzaralar üzerindeki etkisinin “anı mekanları” olarak hizmet vermektedir.
© Egemen Karakaya
Seddülbahir Hisarı’nın Ana Kapısı ve Kubbeli Bina gibi yıkılmış diğer bölümleri, açık renkli ahşap silüetleriyle, bu bölümlerin orijinal halinin nasıl göründüğünü ima eder, ancak bunu açıkça belirtmez. Ana Kapı’nın çıtalı ahşap çerçevesi, yaşamın temel unsurları olan güneş ışığının ve havanın kalenin girişine nüfuz etmesini sağlar. Bu kapı ve Kubbeli Bina, herhangi bir restorasyon müdahalesinde geri döndürülebilirliğin önemini vurgular. Kalede kullanılan çağdaş ahşap unsurlar, Osmanlıların kullandığı inşaat tekniklerini yansıtacak şekilde, az miktarda kullanılmıştır.
© Egemen Karakaya
1960’lardan kalma terk edilmiş betonarme kışlaların yerine yeni bir müze binası inşa edildi ve müze binasını ikiye bölen Osmanlı dönemine ait bir yol da dahil olmak üzere, alandan çıkarılan arkeolojik buluntuları sergiliyor. Burada, yeni duvar blokları Osmanlı surlarının orijinal duvar işçiliğiyle uyum sağlayarak bu yeni yapının görsel etkisini azaltıyor.
© Egemen Karakaya
Seddülbahir Kalesi, canlı bir yerdir. Mimari, herkesi geçmişteki yıkım ve savaş tarihini düşünmeye ve barışı takdir etmeye davet eder. Eşsiz giriş kompleksi, müzesi, sanatçı atölyesi ve yeniden tasarlanmış köy meydanıyla, ziyaretçilere ve yerel halka hizmet eden kale, savaşın artık uzak ama önemli bir anı olduğu bir geleceğe bakmaktadır.
Proje Bilgileri
Mimarlar : AOMTD , KOOP Architects
Ülke: Türkiye , Çanakkale
Alan: 42000 m²
Yıl: 2023
Fotoğraflar: Egemen Karakaya , KOOP Architects + AOMTD
Bilimsel Danışma Kurulu’nun izniyle : Gülsün Tanyeli, Lucienne Thys-Şenocak, Rahmi Nurhan Çelik, Haluk Sesigür
Yeniden Kullanım Mimari Tasarım : Y. Burak Dolu, Alexandra Koumpouli, Alper Karasu, Barancan Dağıstan, Birsen Parlar Erkan, Dilara Öztürk, Elif Tuğba Gürkan, Enes Pilavcı, Ezgi Bekarslan. Gamze Yeşildağ, Hazal Alıcıgüzel, Işıl Karabulut, Koray Bayraktutan, Nurseray Sarıçayır, Saleh Malek, Seçkin Maden, Selin Şentürk Eskiköy
Rölöve, Restitüsyon, Restorasyon Projeler: AOMTD (Arzu Ozsavasci Mimarlık)
Peyzaj Tasarımı: caps.office
Aydınlatma Tasarımı: Lightapp
Sergi Tasarımı: Koruma Akademisi
Yapısal Tasarım: Arke Mühendislik & Mimarlık
Mekanik Tasarım: KDP Mühendislik, MNM Can Mühendislik
Elektrik Tasarım: KDP Mühendislik, Nira Mimarlık Mühendislik
Altyapı Tasarımı: Infraplan Mühendislik
Ana Yüklenici: ABMA İnşaat Restorasyon
Kaynak: Arch2o.com
