Yakh-chal – Buz çukuru / Elif Özdemir

Yakh-chal / Buz çukuru / Buz evi

Size, yazın kavurucu sıcaklarında çölün ortasında buz tedarik edilen bir yapının hikayesinden söz edeceğim. Yalnızca merak oluşturacak kadar…

Yer İran’ın orta bölgelerinde 3000 yıllık geçmişi olan Yezd şehri. Yezd’in binlerce yıllık geçmişinde insanlığın mimari ve mühendislik aklının en sürreel örnekleri saklı. Capcanlı, akıl almaz, işler ve neyse ki korunmuş halleriyle…

Ekolojik / Sürdürülebilir mimarlık-mühendislik üzerine çalıştığım günlerde insanlığın oldurduğu bu bilgiyi yerinde görmek hayalimdi. ‘Badgir’ denilen havalandırma kuleleri, kilometrelerce uzunluktaki su kanalları ’kanat’lar. Doğal malzemelerle inşa edilen yalıtımlı binalar ve bunların tümünün oluşturduğu bir yaşam kültürü. Öğrenilecek, esinlenilecek, gözle görülebilecek pek çok gerçeklik…

Benim dinlediğim hikaye bu yapılardan birine ait. Yeni tanımlamayla tam bir ‘inovasyon’ .

Yezd şehrinin eski bölgesi Meybod’dayız. Oldukça uzun ve yüksek bir kerpiç duvarın önünde. Bu aslında bir yapı. Farsça söylenişiyle Yakh-chal . Yani Buz çukuru / Buz evi.

16.-17. yy. Safeviler dönemi. Dağlarda dolanan bir adam yalnız bir kuzuya rastlar. Sahibini arar, bulamaz. Kuzuyu besler, büyütür ve giderek bu kuzudan kocaman bir sürü oluşur. Adam bu sürüyü satar ve bölgede ihtiyaç olan bir yakhchal yapmaya karar verir. Ve adını da ‘Karak’ koyar, koyun anlamında. Bölgede benzerleri var. En büyüklerinden,  günümüze ulaşanlardan biri.

Sistemi kısaca anlatmak isterim;

Uzun süren çöl sıcaklarında buz önemlidir. Bu yapılar tam anlamıyla buz üretmek ve korumak için yapılmışlar. Üç bölümden oluşuyorlar. Açık alanda bir havuz, onu güney yönünde kuşatan yüksek gölge duvarı ve ardında bulunan üzeri konik kubbe ile kapalı büyük bir buz çukuru. Yapıların tümü pişmemiş kerpiçten inşa ediliyor. Yüzeyler içeriden ve dışarıdan kum, kireç, keçi kılı, yumurta akı ve külden oluşan bir sıva ile ısı transferine karşı korunmakta. Bu karışım aynı zamanda yüzeye geçirimsizlik de sağlıyor.

Önce kanat sistemi ile gelen su, soğuk kış gecelerinde havuza alınıyor. Havuz en çok 30 cm derinliğinde. Suyun her santiminde donuşu gözlenerek buz tabakası oluşturuluyor. Sonra taşınabilir ölçülerde kesilen buz tabakaları buz çukuruna yerleştiriliyor. Her tabakanın arasına buzları birbirinden daha kolay ayırmak için saman dökülüyor. Bu iş çukur doluncaya kadar ayazlı kış gecelerinde sürdürülüyor.

Buz çukurları, kalın kerpiçten konik kesitli inşa edilmişler. Basamaklarla en alt seviyeye ulaşılıyor. Ve en dipte eriyen buzlar için bir su gideri bulunuyor. Karak’taki çukurun üst çapı 13.00 mt. derinliği ise 6.00 mt idi. Çevresinde bir yürüme terası vardı. Kuzey-güney aksındaki küçük kapılar aynı zamanda bu yöndeki havalandırmayı sağlıyordu. Çukurun üstü, kalınlığı 2.40 mt den 25 cm e azalan konik kesitli kerpiç bir kubbe ile kapatılmış. En tepede çapı 40 santimi geçmeyen bir boşluk bulunuyor, aydınlık ve havalandırma ihtiyacı için. Karak’ın kubbe yüksekliği çukurun içinden 28.00 mt idi. Kimi buz evlerinde içerdeki havayı serin tutmak için sistem badgirlerle desteklenebiliyor.

Bu yapılar yalnızca buz tedariki için değil yiyecek vb. depolamak amacıyla da kullanılıyor.

Fransız gezgin jean Chardin 1677 de günlüğüne sıcak yaz akşamlarında buz evlerinin içindeki teraslarda müzikli sohbetler yapıldığını yazıyor. Bölgede bu fantastik keyiflerin pek çok örneği var. Kervansarayların, meydanların ortasına bir badgir altına konumlanmış dinlenme havuzları, akıl almayacak büyüklükte abanbarların ( su depoları) üzerindeki serinleme salonlarında varlığını hala sürdüren zurhaneler gibi…

Dilerim merak oluşturmaya vesile olabildim.

Elif Özdemir / Mimar / Ekim 2015

Fotoğraf ve çizimler: Elif Özdemir