Tatsız Ama Gerçek

Bu başlığa geçen sözü birçok şey için kullanmış olabiliriz. Bu ülkede yaşayanlar muhtemelen birçok konuda bu saptamayı yapmış olabildiğini vurgulamalıyız. Son yaşanan ve 30 kişinin ölümüne neden olan, İstanbul’u felaket alanına çeviren yoğun yağış ve ardından yaşanan sel olayı mesela tatsız ama gerçektir. Yaşam alanlarının güvensiz ortamlara inşa edilmesine ön ayak olan, sadece sel değil deprem tehlikesine de düpedüz açık alanları yerleşim yeri ilan eden, yapılaşma biçim ve türlerine bir ayrım getirmeden göz yuman, sonra bunları ruhsata bağlayan yönetimlerin şimdi, içine düştükleri perişan halleri tatsız gerçeklerdir.

Hoş değil…
Ramazan dolayısıyla İstanbul gibi bir kentin en tarihi bölgesi, en merkezi alanı, en turistik yerinde panayıra benzetilen ucuz, zevksiz çadır ve standlar açılmasına ilişkin eleştiriler bugüne kadar çok yapılmış bulunuyor. Amacımız bunları basitçe tekrarlamak değil.

Alana giriş

Bu yıl yapılan uygulamalarda da görüleceği gibi Sultanahmet Meydanı’nı çepeçevre kaplayan bu satış dükkancıkları belli ki varsaydığı bir ihtiyaca cevap vermeyi hedeflerken aynı zamanda burada bir ticaret noktası da oluşturmaktadır.

Ramazan dolayısıyla kurulan dükkanlar

Halkın ramazan dolayısıyla kentsel bir alanda toplanmasını, iftar açmasını ve ardından şenlikler yapılmasını olanaklı hale getiren bu düzen, kabul ettiği gereksinimi karşılarken diğer taraftan bir ay boyunca kullandığı alanı fonsiyonel ve görsel olarak biçimlendirmektedir. Bu etkinlik bu önemli kamusal alanın kullanımını belirlemekte ve yine sonraki yıllar için malesef bir ‘beğeni altlığı’ oluşturarak bir aylık süresini doldurmaktadır.

Gözlemimizde, Ramazan ayının icapları ve inananlar açısından onun gereği olan yardımlaşmaya, insanların bir arada bulunma istemine, bu sırada belediyelerin bu ay boyunca iftar çadırlarında başta yoksulları düşünerek ücretsiz yemek dağıtması ve birlikte iftar açılması gibi geleneklere bu yazı içinde girmeyi ve irdelemeyi hiç düşünmüyoruz. Bütün bu ritüellerin bugün için toplumsal bir ihtiyaca tekabül ettiğini kabul ettiğimizde bile bir kent mekanının kullanılmasına ilişkin itirazlarımızın olduğunu söylemeliyiz. Bir ritüelin yerine getirilmesi sırasında yine de başka yollar bulunabileceğini, kamusal alanın içinin doldurulmasında karar vericilerin perspektifi dışında seçenekler olabileceğini ortaya koymak istiyoruz.

Buna karşılık toplumun büyük kesiminin yapılanlardan hoşnut olduğu, Sultanahmet meydanının dolup taştığını, bu mekanları böyle kullanmaktan şikayet gelmediğini söyleyen yetkililer olacaktır mutlaka. Bizim gibi bu mevzuları dert edinip yazanların, bu gözlemde olduğu gibi itirazlarını dile getirenlerin görüşleri dışında, her şeyin “olması gerektiği” gibi yürüdüğünü düşünenler de bulunabilir.

Alman Çeşmesine benzetilmiş sahne fonksiyonlu birim. Bir arkadaki şahasere bir de öndekine bakınız.

Gerçek Alman Çeşmesi

Çok tatsız
İşte tam bu noktada ele aldığımız konuya daha dikkatlice bakmamız gerekli gibi görünüyor. Zira bir kamusal alanda şimdi ortaya konulan biçimlerde ve standartlarda bir hizmet sunulduğunda, yıllara sari olarak daha “başka türlüsünü” hiç akıl etmeyip göstermediğinizde, o dolup taşan ve “kimsenin şikayet etmediği” noktada derin bir sorun başlıyor zaten. Kamusal alanın inşası fikrine kullanıcıları hiçbir zaman dahil etmeyen, onları sunulanı tüketen ya da basitçe hiç sorgulamadan “kullanan” topluluklar olarak gören geleneksel yönetici bekası, daha meydanın girişinde sizi yakalıyor. Giriş kapısı üzerinde yazıldığı gibi o alandaki firmaları sağlık açısından denetimde tutulması sağlandığında ve bu surette belediye hizmetleri yapılmış, belde halkına hizmetlerini kusursuz götürülmüş sayılıyor.

Peki gerçek bu mudur? Belediye zabıtalarının gereğinden çok fazla yeme içme dükkancığının kargacık burgacık yapılanması içinde, yeterli temizlik koşullarının kurulan baraka içinde sağlanmasının zorluğu ortada dururken “firmaları sağlık açısından denetlemesi” nin yapılıyor olması bize ne ifade eder?

Ramazan dolayısıyla kurulan dükkanlar. Tatmin edici görüntü bu olsa gerek…

Burada birinci sorun, Sultanahmet Meydanı ve hemen içindeki Sultanahmet Camii içindeki kullanımlara karar verenlerin bu teşebbüslerinin hiçbir ortamda tartışılmadan “karar” haline gelmesidir. Tatsızlığın birinci yüzü burada ortaya çıkmaktadır. Yöneticilerin beğenisine dayalı kararın ortaya konulmasında kullandıkları yöntem önce burada sorgulanmalıdır. Burada kent demokrasisine uygun olarak katılım figürü çalıştırılarak kentin yaşayanları, örgütleri, STK’ları, kamuoyuna geçerli ve etkin bir fırsat tanınmamaktadır.

Sultanahmet’e dayanmış çayhane

İkinci sorun, özellikle yerel yönetimlerin yaygın bir hizmet götürme isteği ya da popülist yardımseverlik görüntüsü yaratma hevesinin sonucunda yapılı fiziki çevre bariz bir kalitesizliğe yönelmekte, mimarlık hizmetinin verilmesinden uzaklaşılmaktadır.

Üçüncü sorun, topluma bir ölçüde eksik, yarım, kırık dökük hizmet götürmeyi, nitelikli değil de alelusul ve yaygın, daha fazla, daha kalabalık, daha çok sayıda, daha ticarete yönelik,… gibi niceliğe önem veren anlayışların toplumdan fazla bir tepki görmemesidir. Daha da kötüsü bu tarz ‘yardımseverliğin’ toplumda görür bir bağımlılık yaratmasıdır.

Standların strüktürü ile ilişkisiz iç kullanımları. Tıkıştırılmış dükkanlar, bütün vizyon bundan ibaret.

Birinci soruna, yani kent demokrasisinin işletilmesine yeterince duyarlı olunmamasının sonucunda toplumdaki katılım yollarının daha da tıkandığını görmekteyiz. Etkin yönetimler, istediğini yapan idareler, karar verme noktalarına kimseyi bulaştırmayan yönetim anlayışları “yaptım-oldu” biçiminde icraatlerini yürütmeyi yeğlemektedirler. Buna karşın yeterli toplumsal tabana sahip olmayan, kamuoyunu güçlü bir şekilde ikna edici itirazların ortaya konamadığı, sadece mecalsiz eleştirilerin sunulduğu son yılların tablosu içinde yönetimlerin, kendilerine karşı bu eleştirilerden huzursuz olmaktan çok rahat eden bir duruma sürüklendiğini biliyoruz.

İkinci soruna karşı yanıt verilmemesi durumunda ise, artık belediyeler açısından “hizmet yarışını” diğer tanımıyla ise popülizmi doruklarına çıkaran yönetim anlayışının toplum tarafından taçlandırdığını söyleyebiliriz.

Dış bahçede kurulan satış birimlerinin cami kaidesi ile kurduğu sıradan ilişki

Tarihi meydanın kimliğini hatırlatmadan önce çok tatsız olan bir son noktaya daha değinerek bu bölümü kapatalım: Eğer ramazan dükkanları bölgesine gelmiş, iftar vaktini parkın içine kurulan piknik masalarında geçirmiş, dükkanlardan alışveriş yapmış ya da iftar çadırlarından size sunulan iftar yemeğini yemiş, hulasa oradaki etkinliklere katılmışsanız bunun ödülü olarak alanı terk ederken (ya da daha ilk girişte) bir partinin tanıtım arabasıyla karşılaşıyorsunuz. Orayı “o hale getiren belediye” ait olduğu partinin tanıtımını promosyon olarak size sunuyor. Bu da tarihi meydanda kazanılacak son ödül gibi görünmektedir.

                    Ramazan düzenlemesi içinde AKP tanıtım noktası. Galiba bütün gün alanda kalmayı başaranlara,                                    ramazan armağanı olarak AKP tanıtımı yapılması uygun görülmüş…

Sultanahmet Meydanı kamusal bir alan mı?
Sultanahmet Meydanı İstanbul’un en önemli alanlarından biri şüphesiz ve Bizans devrinde Hipodrom, Osmanlı döneminde At Meydanı. Bizans devri önemli yapıları ve abideleri Hipodrom çevresinde inşa edilmiş, şimdi ortada olmayan “Büyük Saray” diye bilinen İmparatorluk Sarayı Hipodromun hemen yanındaymış ve deniz kenarına kadar uzanırmış. Burası Roma’ya kadar devam eden yolun başlangıcı imiş. Zamanında hamamlar, mabetler, dini, kültürel, idare ve sosyal merkezler bu civara yerleşmişler. Semt Bizans ve Türk devirlerinde de merkezi önemini devam ettirmiş ve İstanbul’un en önemli abideleri Ayasofya, Sultan Ahmet Camii, İbrahim Paşa Sarayı (Türk ve İslam Eserleri Müzesi), Yerebatan Sarnıcı burada yer almıştır. Son dönem eserlerinden Tapu Kadastro Bölge Müdürlüğü ulusal mimarlık örneklerimizdendir.

Tarihi Hipodrom ya da At Meydanı

Roma İmparatorluğu ve sonradan Bizans İmparatorluğu devrinde hipodrom şehrin toplantı, eğlence, heyecan ve spor merkezi olarak X. yüzyıla kadar önemini sürdürmüş, araba yarışları, müzisyen toplulukları ve toplantılar şimdi ramazan standlarının kurulduğu yerde yapılmış. Dev ölçüde bir U harfi şeklinde olan hipodromun günümüze zemini 4-5 metre yükselmiş ve bu güne kalabilmiş 3 abide ile gelmiştir. Bugün iki dikili taşı, Alman Çeşmesi U şeklindeki eski hipodromun orta aksında yer almaktadır. İşte kısaca özetlediğimiz tarihi alan bugün Sultanahmet Meydanı olarak anılmakta ve kullanılmaktadır.

Sultanahmet Meydanı’nın dikili taşları ile bir odak oluşturması söz konusudur. Bizans döneminde Konstantin formu olarak adlandırılan bu alan Osmanlı döneminde At Meydanı adını almıştır.

Sultanahmet Meydanı şüphesiz bir kamusal alandır. Şimdiki kullanımı ve düzenlemesi tartışılır olsa bile tarihi kent merkezi içindeki konumu, taşıdığı tarihi ve simgesel değer bakımından tartışılmaz bir önemdedir. Bu kabulden sonra kent kullanıma bu meydanın hazırlanması, meydandaki geçici nitelikteki servis yapıcıklarına, onların tesis edilişleri ve biçimlerine, çevreleriyle kuracakları ilişkiye tarihi Sultanahmet Meydanı kimliğine ters düşmeyecek bir biçimde yaklaşmak zorunlu olmaktadır. Yine bu kabulden sonra Sultanahmet Meydanında yapılacak büfe, stand, bayram çadırı, ramazan dükkanları gibi tesislerin herhangi bir yerde yapılandan daha fazla özeni hak ettiğini söylemek gerekir.

Sultanahmet Meydanı. Bu gravür 19.yy da Thomas Allom tarafından yapılmıştır.

Böyle olur mu?
Bir tane Sultanahmet Meydanınız olsa böyle mi kullanırsınız diye soralım mesela. Ya da tarihten bu güne gelen en önemli merkeziniz bu biçimde mi kamusal nitelik kazanır?

Önce Sultanahmet Meydanına kurulan ramazan dükkanlarına değinelim, sonra Sultanahmet Camisi bahçesi ve cami iç avlusuna kurulan kitap satış dükkanlarına…

Sultanahmet Camisi bahçesi ve satış dükkanları

Tarihi bir alana bir yeni yapı yapılırken oraya uyumlu olmayı, tarihi çevrenin kabul edilen yahut baskın olan karakterine bire bir benzemekten geçtiği gibi bir yanılgı herhalde sadece bu vesileyle değil bütün eski-yeni yapı yan yanalığında konuşulması gereken bir önemli sorun olarak karşımızda durmaktadır. Tarihi değer taşıyan bir merkezde, mahallede, çevrede yeni bir şey yapmayı “eskisi gibi” ama gıcır gıcır yeni düşünmeyi yıllardır meşrulaştıranlar ortaya çıkan bu manzaraları da geçmişten bu güne hazırlamış gibi görünmektedirler.

Bir dizi olarak inşa edilmiş kubbeli- kemerli dükkanlar

Eskiye benzemek neredeyse tarihi cephenin aynısını yapmaya yeltendiği gibi ama bundan daha kötüsü onun basit bir kopyası, bezer konumdaki bir karikatürüne çoğu zaman dönüşmektedir. Bu saçmalıktan bir türlü kurtulamamış olmayı Sultanahmet Meydanı dizi dükkanlarına baktığımızda olanca açıklığı ile görüyoruz.

Sistem görünüşü

Baktığınızda Sultanahmet Camisi son cemaat yeri, cami avlusunu çevreleyen strüktürü küçük ölçekte kopyalayıp 100 metre boyunca dizmek, tasarımcı ya da karar vericinin tarihi meydanı sürekli olarak nasıl görmek istediğine dair ip uçları veriyor gerçekten. Şimdi bu geçici yan yana gelmiş kulübeleri kemerli-kubbeli dışı taş kaplamaymış gibi yapmanın esprisi acaba ne olabilir? Böyle bir biçim ortaya konduğuna şanlı tarihimize daha mı saygılı olmuş oluyoruz acaba? Daha uyumlu bir görsellik mi yaratmış oluyoruz sonuçta?

Sultanahmet Camisi iç avlusu

Bir an bu satış birimlerinin birkaç tane ve sadece plastik posterde, iki boyutlu taş duvar resmi ile kaplanmış olmasını mazur görme eğilimi ve empatisiyle “eserlere” yaklaştığınızda dükkancıkların önünde fiber yuvarlak boyalı sahte kolonu ve yine fiber kolon başlığını, onun tam bittiği yerde üç boyuttan iki boyuta birden geçivermiş ahşap üstü boyalı kemeri gördüğünüzde anlamsızlığın tavan yaptığını hissediyorsunuz. Hele şakayı tadında bırakmayı bilemeyen “karar vericilerin” bu dükkancıkların üzerine boyalı kubbe maketlerini bir şapka gibi bıraktığını görünce olan biteni tanımlayacak ifade bulmakta güçlük çekiyorsunuz. “Bu nedir artık?” demekten kendiniz alamıyorsunuz.

Kolon-kolon başlığı-kemer-kubbeden sistem detayı

Sahneden bir başka görünüm

Gerçekten bu dekor fazla rüküş, fazla ucuz ve fazla yapmacık.

Tercih ne istikamette
Burada bir nokta daha var ki ona da temas etmek gerekir: Tarihsel repertuara geri dönüldüğünde adeta Bizans’tan günümüze kadar mimarlık müzesi konumundaki bu eşsiz bölge içinde, başarılı olmayan ve nerdeyse karikatüre dönmüş formlar, benzemek istediğiniz ögeleri ele veriyor. Kolonadlar üzerinde bir kubbe modül olarak düşünülmüş belli ki. Şüphesiz ramazan dolayısıyla burada İslami formların özellikle seçildiği ya da Osmanlı döneminin referans alındığı söylenebilir. Ancak bu seçmeci tavrın başka zaman ve yerlerde de sürekli olarak hep belirli bir yönde gelişmesi manidar sayılmalıdır.

Eğer tarihi olgulara, kültürlere ve onların figürlerine bir yatkınlığınız var ve onu yaşatmayı ilke olarak benimsiyorsanız birçok kültürün üst üste olduğu İstanbul gibi bir dünya şehrinde tek bir istikamete yönelmeniz doğru olmaz. Zira bu tavır, seçmeci aklın aslında bir “üstün kültürü” dayatması gibi anlamlar çağrıştırır. Yapılan olumsuzluktan daha fazla tahribat yaratan şey toplumsal yaşamda güvensizlik oluşturan böylesi “tercihlerin” alışkanlık haline gelmesidir.

Sultanahmet Camisi bahçesinden bir görünüş

Sultanahmet Camisi ve Notr Dame
İki farklı dinin iki önemli eserini yan yana yazdık yukarıda. Gözlem altına aldığımız ramazan dükkanları ve çevre düzenlemesinin kamusal alanda yer almasını, bunların bir anıt eserle yan yana oluşlarında nasıl bir fark olduğunun anlaşılması için bu karşılaştırmayı bir örnek olarak düşündük.

Şimdi meydandan Sultanahmet camisine doğru yönelelim ve içeriye girelim.

İç avluya toplu bakış.

Ramazan ayı dolayısıyla Sultanahmet Meydanında yapılan dükkanlarla kurulan dekorun bir benzeri gerçekten şaheser çinileri nedeniyle “Mavi Cami” ismiyle de anılan Sultanahmet Camisi’nin çevre duvarları içinde bahçesinde devam ediyor. Caminin kurulduğu ve merdivenlerle çıkılan yükseltilmiş temeline dayanmış olan bir dizi kitap satış dükkanı sizi karşılıyor. Caminin beden duvarına bu kadar yaklaşmasını garipsemekle birlikte bunlar dışarıdaki gibi kemerli kubbeli olanlardan daha farklı, üstü eternet çatılı daha geçici olduklarını hemen anlayacağınız türden ve içinizden “dışarıda kıyamet gibi dizilen cami revakları kopyaları yanında bu kadar olabilir…” diyebiliyorsunuz.

İşte kitap fuarı

Ama asıl cami avlusuna geldiğinizde, son cemaat yeri ve avluyu çepeçevre saran revakların altı, şadırvanın bulunduğu mermer avlunun her tarafının bu standlarla doldurulduğunu görüp şaşırıyorsunuz.

Artık caminin avluya bakan pencerelerinin önünde, camini duvarına yaslanmış sıra sıra kitap satış dükkanlarının küçük sokaklar oluşturularak doldurulduğunu fark ediyorsunuz. Ramazan ayı dolayısıyla dini kitapların yoğun bir şekilde satılması, bunun fuarının kurulması elbette olabilir. Ama yeri burası mıdır gerçekten?

Cami iç pencerelerini kapatan, onlara yaslanan kitap satış dükkanları

Standların cami duvarıyla kurduğu ilişki

Notr Dame Katedrali yine Sultanahmet Camisi gibi ziyaretçi akınına uğrayan çok önemli bir eser. Paris’te diğer tarihi sarayların, kiliselerin, müze ve eserlerin çevresinde de küçük hediyelerin satıldığı dükkanlar bolca miktarda var. Notr Dame çevresinde de şüphesiz bu dükkanlardan mevcut.  Ama hiç kimse tarafından kilisenin duvarına yaslanan (çakılmış demiyoruz, artık bu kadarına dikkat edildiğini kabul ediyoruz…) satış dükkanı kurulması onlar da düşünülmemiş. Belli bir mesafede anıt eserlerine dokunmayı, çivi çakmayı, yaslanmayı, temas etmeyi nedense hiç akıl etmemişler.

Notre Dame Katedrali

Notre Dame Katedrali

Yine isterseniz başka bir ülkede, İtalya’da; Roma’da Pantheon çevresine yaklaşın. Pantheon beden duvarına ya da eserin bir tarafına dayanmış bir kulübe görmeniz mümkün mü, bir bakın. Ya da Vatikan’ı dolaşırken sütunları ellemeye kalkıştığınızda bile yanınıza bir görevlinin geldiğini ve sizi uyardığını unutmayın. Ve o zaman bizdeki kaş yapayım derken göz çıkartan yöntemsizliği bir düşünün.

İki önemli esere (Sultanahmet ve Notr Dame) bizim ve onların yaklaşımı arasında bu kadar fark olmasını herhalde irdelememiz gerekir. Kimseye haksızlık etmeyelim tamam fakat bu eserlere de haksızlık etmeyelim. Bu eserlere de gerekli saygıyı göstermeyi ihmal etmeden bir başka yol bulunabilir mutlaka. Belki o zaman tatsızlıkları önceden fark eder, ramazan toplaşmalarını “tatsız gerçeklere” dönüşmeden önlemler alabiliriz.

mimdap