Notlar
1. İlginçtir, sanayi devriminde de dokuma tezgahlarında fiziki programlama yöntemlerinin geliştirilmesi üretimin otomasyonu ve hızlandırılmasında rol oynamamış mıydı?
2. Piyasaların genişletilmesi ve yeni piyasalar oluşturulması başlıbaşına ‘yaratıcı’ bir çabadır. Bu gelişmeler, bir yönüyle doğrudan elektronik devrimin nesnel sonucudur. Tüketimin büyük çapta örgütlenmesi ve hızlandırılması, elektronik kasaların, bar-kodların, hiper-marketlerin kurulması, ileri ve geri piyasaların eşgüdümü, aşırı tüketim ve üretimin kamçılanması, tüketici kartları, tüketim kredileri ve borçlandırma, reklamlar ve medya, sistemin birbirini tamamlayan ögeleridir. Yeni piyasalar oluşturma ise, genellikle özelleştirmeler sonucu kimi hizmetlerin kamu elinden çıkarılmasına dayanmaktadır. Yeni hizmet biçimleri ve kaynakların yaratılması, kimi kaynakların menkulleştirilmesi gibi yöntemler de yeni piyasaların oluşturulmasında rol oynamaktadır.
3. Ekonomik etkinlik yarattığı ileri sürülen özelleştirmeler verimli kamu işletmeleri, altyapı, iletişim, elektrik üretimi ve dağıtımı, akarsular dahil doğal kaynaklar işletilmesi, bankalar, kamu kurumları, konut stoku, sağlık, eğitim, cezaevleri işletmeciliği, güvenlik hizmetleri, faydalı buluş, patent, akreditasyon ve fikir hakları gibi çok sayıda alanda gerçekleştirilmektedir. Bu eğilimin, özel mülkiyetin genişletilmesi ve yeni piyasalar oluşturulması yanı sıra, işsizliğin artması, işgücü örgütlülüğü ve güvenliğinin daraltılması etkileri olduğu gösterilmektedir (Harvey, 2007). En değerli taşınmazlar, akara sahip altyapı, doğal ve kültürel varlıklar, vb özelleştirilip uluslararası sermaye eline geçiyorsa, mülksüzleşiyorsak, planlayacak neyimiz kalıyor?
4. Denetim işlevlerinin erozyona uğraması, bir yandan girişimcilerin yatırım kararları için özgürlükler kazandırmakta, diğer yandan yüksek tehlike ve risklerin yoğunlaştığı bir yaşam ortamının genişlemesine yol açmaktadır. Her ikisinin de sonuçta sigorta piyasalarının yaygınlaşması için elverişli koşullar yarattığı ileri sürülebilir. Denetimin en genel ortamı olan medya özgürlüğü ise tam bir aldatma ve yapay toplum yönlendirme aracına dönüşür. Bu yalnızca tüketim alışkanlıklarının kalıplara sokulmasını değil, bilgilenme ve siyasi yargılar oluşturma süreçlerinde de daha etkili bir rol geliştirmektedir. Bu nedenle kendi içinde bir kaynak ve bir yeni piyasa olarak değerlendirilir. Özelleştirmelere, uluslararası sermayeye açılır. Bu büyük birimlerle ya da küçük lokmalara ayrılarak (kimi dizilerin sponsorluğu, hava durumu raporlarının firmalarca desteklenmesi, spor haberlerinin hazırlanması gibi) gerçekleştirilebilir.
5. Nüfus artışları ve büyümelere karşın, Türkiye’de yerleşme planları yapımının içerik ve sayıca aynı orantıda yükseldiği söylenemez. Yakın dönemde gözlenen planlama girişimlerinin çoğunun yerel plan değişiklikleri ve tekil yatırım kararlarından kaynaklandığı görülecektir.
6. Bunun günümüzde aldığı biçimlerden birkaçını sıralamak gerekirse: uluslararası taşınmaz firmaları, büyük tüketim mağazaları zincirleri, uluslararası piyasalara konut ve taşınmaz satış ve üretim etkinlikleri, ya da uluslararası şirket/kurumların (genellikle Türkiye’yi borçlandırma yöntemleriyle) yürütmekte oldukları projeler kapsamında üstlenilen planlama etkinlikleri tanımlanabilir.
7. Günümüz Türkiye’sinde bu tür plan hazırlama süreçlerine ilişkin çok sayıda örnek göstermek olanaklıdır: İstanbul’da Arap sermayesine önceden yapılan sözleşmelerle İETT arazisinde yoğunluk ve kullanım değişiklikleri (Balamir, 2006), İstanbul Hilton bölgesinde tasarlanan satış ve ayrıcalıklı hak tahsisleri, siyanür kullanan altın arama girişimleri, baraj kurma amacıyla antik ve tarihi değerlerin gözden çıkarılması, Antalya’da golf turizmi amaçlı yatırımlar uğruna ormanların yok edilmesi, olağan planlama süreç ve yöntemlerinin aşılarak tekil ve ayrıcalıklı haklar verilmesi, noktasal imar düzenlemeleri, su toplama havzalarında yapılaşmalara göz yumulması, saydam olmayan yöntemlerle büyük ölçekli rant transferleri, gibi girişimler yerel yönetimlerin neredeyse başlıca etkinlik konularıdır.
8. Türkiye’de de son yıllarda gerçekleştirilen uluslararası anlaşmalar, tahkim, gümrük, ticaret, bankalar, borsalar, finans, özelleştirme, ulusal-uluslararası sermaye ortaklıkları, yönetim sistemi değişiklikleri, medya düzenlemeleri, vb konulardaki yasal düzenlemelerin hepsi neoliberal koşulların yerleşmesini hedeflemektedirler. Türkiye’de 2002 sonrasında yapılan düzenlemelerin sayısal olarak %10 kadarının doğrudan fiziki yatırımlar ve planlama alanında getirilen düzenlemeler olduğunu belirleyen Balaban (2008) çalışması, bu yasaların uluslararası sermaye için kolaylaştırıcı, planlı denetimi zayıflatan teknik karar yetkilerinin bile plancılara değil, siyasetçilere aktaran nitelikte olduğunu örneklemekte başvurulabilecek bir envanterdir. Bu veri ile neoliberal politikanın Türkiye’de adım adım nasıl somutlaştığını izlemek olanaklıdır.
9. Yerel yönetimlerin güçlendirilmesi (5197, 5215, 5216, 5227, 5272, 5302 sayılı, 2004/2005) yasalarla sağlanmıştır. Bakanlıklar ve yerel yönetimler arasında yetkilerin coğrafi temelde parçalanması, tutarlı planların uygulanmasını olanaksız kılmakta, planlamanın yararı ve etkinliği konularında güvensizlikler doğmaktadır. Bu yönde turizm yatırımları çok sayıda örnek yaratır. Kültür ve Turizm Bakanlığı yerel yönetimlerin planlarının üstünde kararlar alırken yeterli eşgüdüm sağlanamamaktadır. İstanbul Zeytinburnu kıyı bandında Bakanlıkça bir büyük kruvaziyer limanı yatırımına izin verilirken, bu konuda bir araştırma yaptırmaya gerek görülmez; yerel belediye ile ortaklıklar, Büyükşehir Belediyesi (olması gereken) ulaşım ve turizm ana planları ile eşgüdümü aranmaz; yalnızca engel hükümler değiştirilir (4971 sayılı yasa, 2003).
10. Belirli bir projeye ya da yere özgü yasa düzenleme geleneği bulunmayan Türkiye’de 5104/5481 sayılı Kuzey Ankara Girişi Kentsel Dönüşüm Projesi Kanunu (2004, 2006), planlama yöntemi ve yaptırım gücünün geliştirilmesi gibi bir hedef taşımaktan çok, doğrudan yönetime çalışma kolaylıkları sağlamak amacındadır. Planlama yetkilerinin yatırımların önünde bir engel oluşturduğu anlayışı ile bunların aşılması hedeflenir (4864, 2003; 4916, 2003; 5228, 2004; 5319/5335, 2005 sayılı yasalar). Özelleştirme ve ihale işlerinin kolaylaştırılması ve planlama engellerine takılmaması için çıkarılan yasalar (5625, 2007), ayrıca özelleştirme idaresine kendi planlarını hazırlayıp onama yetkileri sağlanmıştır (5398, 2005). Dönüşüm Kanun Tasarısı’nda, bu özel plan hazırlama hizmetlerinin ancak plancılar tarafından verilebileceği hükmü yer almaz. Bu yetki gizil olarak doğrudan yönetimlere tanınmıştır. Uygulamalarda, noktasal plan değişiklikleri, kamu mallarının ‘şaibeli’ kullanımı ve devri (5018 ve 5027 sayılı yasalar, 2003; 5229 ve 5234 sayılı yasalar-Haydarpaşa, 2004; ), tahsisler ve yap-işlet hakları verilmesi işlemleri kamu yararı gözetilerek değil, yatırımcıların, siyasi yandaşların, ya da TOKİ gibi ayrıcalıklar sağlanan birimlerin çıkarları doğrultusundadır (4833, 4969, 5273 sayılı yasalar). Kamu hizmetlerinin yerine getirilmesinde yerel tekeller yaratılması, (hafriyat kaldırma, otopark işletme, ulaşım hizmetlerinin özelleştirilmesi gibi konularda) mafyalaşma, belediye şirketleri tarafından yürütülen usulsüzlükler, yaratılan ‘rantın kirli dolanımı’ ve yönetimlere yapılan bağışlar, yasadışı sermayenin imar işlerinde aklanması girişimleri, medyanın tekelleştirilmesi ile birlikte, hukukun ve kamu bilgisinin dışında kalan bir başka karanlık gerçekliğin yaygınlaşmasını sağlamaktadır. Batı neoliberal uygulamalarında ise, (hiç değilse görüntüde) toplum katılımı ile yeni denetim mekanizmaları geliştirilmektedir. Bağımsız/gönüllü denetçiler, işletme-bakım-performans ölçütleri, tarafsız medya, çok yönlü denetim işlevlerinin (audit society) yürütülmesini olanaklı kılmaktadır.
11. Sermaye birikimini hızlandırma hedefi, doğal çevrenin gözden çıkarılması sonucunu da getirir. Bu durum, Türkiye’de doğanın korunması değil, bu varlıkların sermaye tarafından yağmalanmasını kolaylaştıran bir dizi yasa ve değişikliklerle sağlanmaktadır: ormanlar (4841, 4965, 4999, 2003; 5192, 2004 sayılı yasalar), meralar (5178, 2004; 5334, 2005; 5635, 2007), kıyılar (3621, yönetmelik 2004; 5398, 2005), tarım alanları (5403, 2005; 5578, 2007), çevre (5491, 2006), madenler (5177, 2004), ayrıca su havzaları, kirlilik ve sanayi artıklarının kaçak atıkları, kentsel çıktıların bilim dışı yönetimi, vb konularda yeterli koruyucu önlemler alınmaması, Türkiye’yi geri dönülmez koşullara götürmektedir. Kamu altyapısı ve donatıları da bu yağma kültüründen kurtulmuş değildir. Arsası değer kazanmış okulların özelleştirilmesi (4967 sayılı yasa, 2003), uzun dönemli tahsisler, konut finansmanına ilişkin ‘mortgage’ yasası (5582, 2007) vb sistemi tamamlayan adımlardır.
12. Beck’in (1992) açıklamalarına dayalı bir karşılaştırmalı tartışma özeti aşağıdaki gibi yapılabilir. Bu liste, Beck’in yoğun anlatımı içinden seçmelerle daha da uzatılabilir.
13. Uluslararası afetler politikasındaki değişiklikler, Yokohama Konferansı (1994) ve Kobe Konferansı (2005) tanımlanmış, 2000 yılında BM başlıca amacı her düzeyde risk azaltma olan bir yeni organ oluşturmuştur (ISDR). Bu kuruluş 2005-2015 yıllarını kapsayan ‘Hyogo Eylem Çerçevesi’ni yürütmektedir (Balamir, 2007). Uluslararası afet ve risk politikalarını yönlendiren başlıca adımlar:
1. BM Genel Kurul kararları (1976 yılından bu yana) www.un.org/Depts/dhl/resguide/gares1.htm
2. BM ‘Doğal Afet Etkilerini Azaltma Uluslararası Onyılı’ (IDNDR, 1990-2000) www.unisdr.org/
3. ‘Yokohama Stratejisi ve Güvenli bir Dünya için Eylem Planı’ (1994) www.undp.org/bcpr/yokohamastrategy.pdf
4. Millenyum Bildirgesi (2000) ‘Sürdürülebilir Kalkınma’ www.un.org/millenium/declaration/
5. UNISDR (2000-) oluşturulması www.unisdr.org
6. OECD Raporu (2003) www.oecd.org/publications
7. UNDP Raporu (2004) www.undp.org/bcpr/
8. KOBE Konferansı Kararları ile HYOGO Bildirgesi (2005) ve Eylem Çerçevesi (2005-15): Uluslar ve Topluluklarda Afetlere Direncin Yapılandırılması www.unisdr.org/hfa
9. AB (2005) ESPON önerileri www.espon.org.uk
10. UNISDR (2005) ‘Living with Risk’ Raporu www.unisdr.org
11. ISDR (2007) Risk Azaltma Küresel Platformu (2007) www.preventionweb.net/globalplatform
Yokohama Stratejisi (1994):
Strateji:
• Risklerin doğru belirlenmesi birinci önceliktir;
• Afet sonrasında yardım gereksinmelerini azaltabilmenin yolu, doğru hazırlık ve risk azaltma (sakınım) çalışmalarıdır;
• Risk azaltma (sakınım) ve hazırlık çalışmaları kalkınma politikasının ayrılmaz bir bütünüdür;
• Sakınım çalışmaları, katılım sağlandığı sürece başarılı olacaktır;
• Afetlere hedef olmaktan kurtulmanın yolu, eğitim-öğretim ve kapasite geliştirmeden geçer;
• Çevre koruma, sakınım politikası açısından bir zorunluluk olduğu gibi, her ülke kendi insan, doğal ve teknolojik kaynaklarından sorumludur.
Eyleme Geçmede Özellikle Gözetilmesi Gerekenler:
Risklerin giderilmesi için yeni yöntemler araştırmalıdır;
Düşük gelir grupları kollanmalıdır;
Nüfus ve altyapının yoğunluk gösterdiği büyük yerleşim alanları özellikle tehditler altındadır;
Kobe Bildirgesi ve Hyogo Eylem Çerçevesi (2005-2015)
Hedeflenenler:
• Risklerin önceden belirlenmesi ve sakınım çalışmalarına öncelik verilmesi
• “Entegre, çok-sektörlü, somut” eylemlerin zorunlu kılınması
• Sakınım etkinliğini kalkınma programları ile bütünleştirilmesi
• Sakınım Planlamasının kurumlaştırılması
• Sakınım Etkinlikleri için düzenli kaynak ayrılması
• Dirençlilik kültürünün her düzeyde yaygınlaşması
• Paydaşların belirlenerek katılımlı uygulamalar için sinerjiler oluşturulması
14. Afetlere ilişkin uygulamalar kapsamında hedefleri, kapsamları ve yöntemleri açısından farklılaşan dört ana planlama biçimi bulunduğu ileri sürülebilir :
– YARA SARMA PLANI : afet sonrasında ‘zararları gidermek’ için (reconstruction plan)
– ACİL DURUM (7269) PLANI : ‘acil duruma hazırlıklı olmak’ için (emergency preparedness plan/ ya da contingency plan)
– SAKINIM PLANI : afet öncesinde ‘riskleri azaltmak’ için (mitigation plan)
– DİRENÇLİ GELİŞİM PLANI : ‘toplumsal direnci artırmak’, gelişme dinamikleri yönlendirme ve sürdürülebilir toplumsal yapılanma için (resilience plan)
Risk azaltma, önleme, paylaşma hedeflerine yönelik planlama çalışmaları kapsamı, çalışma düzeylerine göre farklılık gösterecektir. ‘Sakınım Planlaması’ terimi, bu işlevin özel bir planlama alanı oluşturduğunu, dolayısıyla ancak bu meslek erbabı tarafından verilebilecek bir hizmet olduğunu vurgulamak üzere kullanılmaktadır.
15. Kentsel risklerin belirlenmesi ve risk azaltma yöntemlerine ilişkin kapsamlı bir çalışma, İstanbul Deprem Master Planı (İDMP, 2003) için ODTÜ-İTÜ grubu tarafından uyarlanmıştır (Balamir, 2001). Kentsel sakınım planında yer alan başlıca risk sektörleri aşağıda sıralanmıştır. Her sektörde fiziki/coğrafi/mekansal düzenlemeler ile, kaynakların ve toplumsal eşgüdümünün kurulması gereği, zengin bir planlama çalışma kapsamı belirlemektedir. Bu açıdan, planlama anlayışını basit imar uygulamalarına indirgememek gerekir.
• Üretim Kaybı Riskleri: Sanayi/ Altyapı/ İşgücü/ Girdi-Çıktı Bağlantıları
• Yapı Stoku ve Kentsel Altyapı Sistemlerinde Riskler
• Doku Riskleri: yapılaşma türü/ arsa/ yol/ otopark/ açık alan/ yoğunluk
• Makroform ve Kentsel Büyüme Eğilimlerine ilişkin Riskler
• Arazi Kullanımı Uyumsuzluk Riskleri: Alan ve Yapı ölçeklerinde uyumsuzluklar
• Özel Riskler Gösteren Alanlar: vadiler/ yamaçlar/ kıyılar/ baraj altı havzalar
• Kültür Mirası Özel Yapı ve Çevrelerde Riskler: tarihi/anıtsal yapılar ve çevreler
• Tehlikeli Kullanımlar: Yanıcı, Patlayıcı, Kimyasal, vb depo/ dolanım
• Acil Durum Görevlileri (ADG) : Hastane, İtfaiye, Okul, Haberleşme Merkezleri, vb.
• Yönetsel Yetersizlik Riskleri: Uzman Personel, Temrin-Tatbikat-Eğitim
• Dışsal Etkenler: Kaza, Sabotaj, Terörizm
• Toplumsal Edilgenlik Riskleri: katılım ve yerel örgütlenmede kısıtlar
Bu sektörlerin her birinde ilgili tarafların, risk azaltma yöntemleri üzerinde uzlaşma yoluyla protokoller geliştirmeleri ve buna bağlı yol haritasına göre alt projelerin uygulanmasına geçilmesi önerilmektedir. Bu ortamda planlama analizleri ile her sektörde yüksek riskli alan ve birimlerin hangileri olduğu ve ne tür önlemlerle risklerin azaltılabileceği gösterilmektedir. Risk sektörleri analizleri ile sakınım planlamasının gerçek bir içeriği bulunduğu konusu somutlaşmaktadır. Taşınmaz birimlerine ilişkin verilerin coğrafi bilgi sistemi ile yapılan sorgulamaları ile her sektörde yüksek, orta ve düşük düzeylerde risklerin hangi alanlarda ya da gruplarda kümelendiğini belirlemek ve bunlara ilişkin farklı uygulama önerileri geliştirmek olanaklı görülmektedir. Burada gösterilen örneklerde:
– tehlikeli madde işleyen ve depolayan birimlerin risk düzeylerinin hangi etkenlere (etki alanı yoğunlukları, erişirlik, zemin koşulları, komşu birimlerin tehlikeli olup olmadığı gibi özelliklere) bağlı olarak bir mekansal dağılım gösterdiği;
– Acil durum görevlisi tesislerin en önde geleni olan hastanelere depremde duyulacak gereksinmeleri karşılayabilir bir konumlanma ve kapasiteler bulunup bulunmadığı; yetersizlikleri karşılamada hangi önlemlere başvurmak gerekeceği;
– Açık alan yetersizliklerinin ortaya çıkarılmasında yoğunluklar, terk edilen konuttan uzaklaşmama, zarar görme potansiyeline bağlı olarak, yeterli büyüklüklerin sağlanıp sağlanmadığı gibi mekansal ve teknik analizlerin birlikte yürütülmesi; Açık alanların genişletilmesi gereğinin yoğunlaştığı bölgelerin belirlenmesi ve bir bütüncül açık alanlar sisteminin geliştirilmesi;
– Okulların risk etkenlerine (büyüklükler, komşu kullanımlar, erişirlik, zemin özellikleri, açık alan varlığı, vb) ve risk düzeylerine göre sıralanması, bu okullara ilişkin bugünden kararlar alınmasında bir rasyonel oluşturmaktadır.
16. Zeytinburnu İlçesi için ODTÜ’de hazırlamış olduğumuz (Büyükşehir Belediyesi tarafından alınan) bir irdeleme, tekil yapıların değil, toplu yenilemelerin yeterince verimli olabileceğini örneklemiştir. Büyük çoğunluğu kaçak olan bir yapı stoku ve (hisseli mülkiyete dayalı) kentsel çevrede tek yapıların güçlendirilmesi teknik ve yasal açılardan olanaksız kalırken, toplu yenileme projelerinin çok yönden katkılar getirebileceği ve bunun büyük ölçüde öz kaynaklarla gerçekleştirilebileceği gösterilmiştir. Geliştirilen yönteme göre bölgede en yoğun mevcut yapılaşmış bir alanda öneri süreç, fiziki-mekansal, finansal, sosyal, yasal ve yönetsel açılardan sınanmıştır. Araştırma iki ana koşulun sağlanmasını temel ilke olarak almıştır. Öncelikle başvurulan yöntemin, nüfusun alandan ayrılmasına ve yabancı bir nüfusun gelmesine yol açmaması, yani ‘gentrification’ süreçlerine yol açmaması hedeflenmiştir. İkinci olarak ise, söz konusu sürecin bir dış kaynağa dayanmaksızın kendi kaynaklarıyla gerçekleştirilebilmesi olanakları aranmıştır. Bununla piyasada çok yerde benzer süreçlerin tekrarlanabilmesine ilişkin göstergeler elde edilmeye çalışılmıştır. Geliştirilen yöntemin, yoğun yapılaşmanın yer aldığı bir alanda dahi aynı nüfus ve yapılaşma hacminin ferah biçimlerde yerleştirilebilmesine izin veren mekan ekonomileri elde edebileceği, taşınmaz sahipleri kadar mevcut kiracıların dahi kollandığı bir toplu yenilemenin mümkün olduğu, taşınmaz sahiplerinin oluşturacakları ortaklık adına bireysel uzun dönemli borçlanmalarla kira düzeyleri kadar geri ödemelerle bugün sahip oldukları taşınmaz değerlerini defalarca katlayan yeni değerlere kavuşabilecekleri kanıtlanabilmektedir. Belirli yoğunluklarda toplu yeni kentsel tasarımlar elde edilmesi, kentlerimizin estetik değerler kazanması için yeni bir ufuktur. Yöntem, kentsel ortaklık yönetimi, yerel yönetimde yeni aktörlerin gelişmesi gibi ayrı katkılar vaat etmektedir. Plancıların, dirençli fiziki çevrelerin oluşturulmasında (piyasada tekil yapıların güçlendirilmesi yönteminin değil), özellikle toplu yenilemenin getirebileceği ekonomileri ve yerel toplulukları yeniden örgütleme modellerinin geliştirilmesini planlama alanı içinde görmeleri, bu yaklaşımın aynı zamanda neoliberal vahşetle mücadelede kazanılacak bir cephe olarak değerlendirmeleri beklenir.
Kaynaklar
Balaban, O. (2008) Capital Accumulation Processes and Urban Development, Doktora Tezi, eki: TC Yakın Dönem Kanun ve Yönetmelikler Listesi, ODTÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümü, Ankara.
Balamir, M. (2007) Afet Politikası, Risk ve Planlama, TMMOB Afet Sempozyumu 5-7.12.2007 Bildiriler Kitabı, Ankara, 31-43
Balamir, M. (2006) Afet Politikalarında Yükselen Paradigma: Sakınım; Depremler Ülkesi Türkiye’de Tutumlar ve İstanbul Tartışmaları, Cumhuriyet Bilim Teknik (yıl 20, sayı 996) 18-19, 22.
Balamir, M. (2002) Kentsel Risk Yönetimi: Depremlere Karşı Güvenli Kent Tasarımı için Yöntem ve Araçlar, Doğal Afetler: Güvenlik için Tasarlama, derleyen, E. Komut, UIA – Türkiye Mimarlar Odası, Kardelen Ofset, Ankara, 26-54.
Beck, U. (1992) Risk Society: Towards a New Modernity, Sage, London.
Bourdieu, P. (1998, Aralık) The Essence of Neoliberalism, Le Monde.
Harvey D. (2007) Neo-Liberalism as Creative Destruction, Geografiske Annaler (88B:2) 145-158.
Harvey, D. (2005) A Brief History of Neoliberalism, Oxford University Press, Oxford.
Leitner, H., Peck, j., Sheppard, E. S. (2007) Contesting Neoliberalism: Urban Frontiers, Guilford, NY.



6 Yorum
murat balamir
Yorumlar için teşekkürler
Sayın Pınar Çelikin söyledikleri, konuyu belki daha da açarak güncel Türkiye ve dünya örnekleriyle somutlaştırmanın yararlı olacağına inancımı güçlendiriyor. Yazı şimdiden kimi noktalarda eklemelere kavuştu. Ancak asıl metin ile notlar bölümü arasındaki dengeleri de gözden kaybetmemek gerekiyor; yoksa notlar çok uzayabiliyor.
Sayın Mustafa Mutlu, konuyu can alıcı güncel bir köşesinden yakalamakta; kısa dönemli çıkarların sınıfsal yapılanmayı geri plana iterek yeni koalisyonlar oluşturması, neoliberal politikanın yararlanmayı bildiği bir yöntemdir. Bunun (kimilerinin çok hoşlandığı körleştirme araçlarından olan) bir win-win koşulu sağlamadığını bugünden göstermeye çalışmak zorundayız.
Sayın A. Y. nin dönüşüm ya da kentsel yenileme üzerinde durmasını birkaç açıdan yerinde bulmak gerekir. Yerel toplulukların yetkiler ve meşru kimlikler kazanmaları Türkiyede büyük değer taşıyor çünkü:
1. en üstte belediye meclisi – en altta apartman yönetimi arasında alan/mekan bazlı gerçek bir sivil yapılanma bulunmuyor. İstanbul Deprem Master Planı kapsamında kentsel yenilemeleri de yönlendirme kapasitesi gösterebilecek yerel topluluk yönetimi önerisinin yapılmasının ve taslak yönetmeliklerin hazırlanmasının nedeni bu idi.
2. Konuya önce makro düzeyde bakılarak da girilebilir: Türkiyede Kentsel İyileştirme Girişimlerinin Gündeme Alınması ve Planlama Sisteminde Gereken Değişiklikler, Yapı Dergisi (2002) 66-70.
3. Bir başka açılım, Dönüşüm Yasa Tasarısı Taslağı metnine dayanılarak yapılabilir; Böyle bir denemeyi başka bir yayında yapmıştım: Balamir, M. (2006) Dönüşüm Alanları Hakkında Kanun Tasarısına İlişkin Görüşler, CHP Yerel Yönetim Dergisi (13) 47-59. (bu metinleri isteyenlere gönderebilirim: [email protected]).
Sayın Yılmaz Kuyumcunun değindiği konuda söylenmesi gereken iki nokta görüyorum. Çöküntü alanlarının oluşması, neoliberal politikaların getirdiği mekansal sonuçlardan biri olabilir. Bu tıpkı sınıfsal süreçlerde ya da özelleştirmeler ile yaratılan kalıntı (residual, marginalized) varlıkların ortaya çıkmasına benzer bir mekan yağmalama sürecinin yan ürünüdür. Neoliberal vahşeti frenlemede plancıların ve kent yönetimlerinin başvurması gereken asıl direnme mekanizması, sadaka dağıtma değil, yerel toplulukları her fırsat ve olanakla örgütleyebilme hünerleridir.
Sayın Deniz Ulugür can acıtan bir noktaya parmak basmış bulunuyor. Meslek camiasında ve üniversitelerimizde giderek yaygınlaşma eğiliminde olduğunu gözlemlediğimiz bu içselleştirme sürecine ilişkin araştırma bulgularını edinmek isterim. Eğitim ortamında bu süreç, doğrudan ithal edilmiş ya da taklitleri geliştirilmiş kimi derslerin programlara eklenmesi, ya da stüdyo çalışmalarında piyasacı kavramlara dayalı açılımların ve rüzgara göre yönelmiş konuların gündeme getirilmesi ile yürürlük kazanmakta. Bunu denetleyecek bir bilgelik mekanizmasına ne yazık ki sahip değiliz. Yer yer öğrenci kitlesinin bu konuda çok daha duyarlı olduğunu görmek umutlandırıyor.
deniz ulugür
bir durum tespiti olarak hazırlanmış, en sonunda da kısa bir açılım sağlamaya çalışan öğretici bir yazı. Hatta bu sayfalarda okuduğum en güzel yazılardan biri.
Bu noktada , özellikle İstanbul’da mimarlık ve planlama eğitimlerinde gözlediğimiz benzer bir süreç yaşanmakta. İmece/Toplumun Şehircilik Hareketi’nin hazırladığı bir çalışmada üniversitelerin mimarlık ve şehircilik müfredatları incelenmiş ve neo-liberal politikaların uygulanmasını içselleştiren bir meslek anlayışının üniversitelerde meşrulaştırıldığı bir dönemin başladığı tespit edilmiştir. Ne yazık ki mesleklerimiz günden güne artarak bu neoliberal politikaların kalemi olmakta ancak daha kötüsü bu anlayışı kabullenen/içselleştiren bir yaklaşım kendi hegemonyasını oluşturmaktadır.
Yılmaz Kuyumcu
Hazır kavramları netleştirmeye başlamışken bir kaç kavram üzerinde daha düşünmemizde yarar var sanıyorum. Bunlardan birincisi “çöküntü bölgesi” ve derecelendirmesi. Sözgelimi bir çok yerde (özellikle yerel yönetimler buna çok yatkınlar) Karanfilköy bir çöküntü bölgesi sayılıyor bana göre ise bu sıfatı çevresindeki biçimsiz 15.50’ler (ve daha fazlaları için kullanmak daha doğru olurdu) tek katlı bahçe içindeki evler biraz da yapı fiziği açısından desteklenince imrenilecek yaşam alanlarına dönüşüyorlar. Dün televizyonlarda Başıbüyük yıkımları vardı. Bence çok farklı politikalar uygulanmalı bu bölgelerde. Hele insanların kendilerinin konut yapma potansiyelleri varsa bu da teknik ve mali destek programlarıyla ve altyapı/donatı planlamasıyla ciddi bir alternatif oluşturabilir. Bu alanda aslında o kadar çok yapacak var ki. Ne yazıkki meslek odaları bu alana çok önyargılı yaklaşıyorlar.
A.Y.
Kavram karmaşalarının bulandırdığı ortamlardan yaralanıp insanların “küreselci, neoliberal, şucu, bucu” diye bilgisizce (yada bilerek) suçlandığı ortamlarda kavramlara açıklık getiren, planlamanın etkinsizleştirilmesinin sonuçlarına değinen ve Meslek Odalarının daha etkin direnişleri için öneriler getiren bu kapsamlı çalışması için Murat Balamir hocamıza çok teşekkürler.
Sayın Balamir yazısını “planlama da kendi içerik ve çalışma biçimlerini gözden geçirmek zorunda kalacaktır” diye bitirmiş. Acaba Hoca’nın daha sonraki bir yazılarının konusu da; “Yerel katılımlı örgütlenmeler ve ortaklıklara dayalı örnek dönüşüm projeleri geliştirmek ve desteklemek” olarak belirttikleri gerksinimle de bağlantılı olarak planlamanın bu yeni gereksinimler kapsamında gözden geçirilmesine bir açılım getirmek olabilir mi? Pek çok boyutu olan bu konuda da ciddi bir kavram karmaşası var. Bir kesim örneğin Mimarlar Odası “kentsel dönüşüm projesi” kavramına kesinlikle karşı, sanki kentin tüm dayanımsızlıkları ve sorunlarıyla değişmeden kalmasını uygun görür gibi. Diğer taraftan piyasa ve yerel yönetimlerde de “kentsel dönüşüm” konusunda genellikle planlamayı dışlayan yaklaşımlar izleniyor.
Bu konularda yoğun bir tartışma varmış gibi görünmekle birlikte, tartışmaların yeterince açık, net ve yeterince bilgiyle dayalı yapıldığını sanmıyorum.
Mustafa Mutlu
Murat Balamir hocaya çok teşekkürler. Hem neoliberal kavramı ile küresselleşme kavramlarını birbirinden ayırdığı için hem de günümüzdeki meslek odalarının toplumsal felaketler karşısınıdaki yaygın tutumunun planlama tutumu olmadığını, tam tersine planlama için çalışan kuruluşlardan çok farklı ve kısa vadeli menfaatlerini ön plana çıkartan bir tutum içinde olduğunu vurguladığı için. Bu bana mühendislerin deprem sonuçlarını nasıl kendilerine yonttuklarını anımsattı. Sanıyorum Mimarlar Odasının şu son dehşetengiz seçim kampanyasının aslında planlamaya karşı bir yapsat düzenini kamufle etmek amacını taşıyabileceğini düşündürdü. Eyüp beyin yapsat kooperatifçisi yönü seçimlerde çok bir ortadaydı.
pınar çelik
bu çok önemli bir teorik çalışma gerçekten ve faydalanmak bile zaman alacak gibi görünüyor, bir kopyasını aldım.
neoliberal politikaları sadece slogan olarak söyleyen hiç bir açılım sağlamayan siyasiler, siyasiler gibi davranan meslek odaları yöneticilerinin günlük ezberlenmiş konuşmalarından sonra sahiden derinliği olan ve hepimizi bilgilendiren bu çalışma enfes olmuş.
değerli Murat Balamir hocamızı kutlar, bize bu kadar külliyatlı bir çalışma sunmasından ötürü de teşekkür ederim.
saygılarımla.